Shloka 89
Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission
स्कन्धेमुखा महाराज तथाप्युदरतोमुखा: । पृष्ठेमुखा हनुमुखास्तथा जड्घामुखा अपि,महाराज! किन्हींके मुख कंधोंपर थे तो किन्हींके पेटमें। कोई पीठमें, कोई दाढ़ीमें और कोई जाँघोंमें ही मुख धारण करते थे
skandhemukhā mahārāja tathāpy udaratomukhāḥ | pṛṣṭhemukhā hanumukhās tathā jaṅghāmukhā api ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช บางตนมีใบหน้าอยู่บนบ่า บางตนมีใบหน้าอยู่ในท้อง บางตนมีใบหน้าอยู่บนหลัง บางตนอยู่ที่คาง/ขากรรไกร และบางตนถึงกับมีใบหน้าอยู่ที่ต้นขา”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores a world turned upside down—grotesque, unnatural forms signaling moral and cosmic disorder. In the Mahābhārata’s war context, such imagery functions as a warning that when dharma collapses, reality itself appears distorted and terrifying.
Vaiśampāyana describes strange, frightening beings with faces located on different parts of their bodies (shoulders, belly, back, jaw, thighs). The description heightens the atmosphere of dread and serves as a portent-like depiction amid the catastrophic events of the Kurukṣetra war.