Shloka 16
अध्याय ४ — दुर्योधनस्य असंधि-निश्चयः
Duryodhana’s Refusal of Reconciliation
इन्द्रकार्मुकतुल्या भमिन्द्रकेतुमिवोच्छितम् । वानरं केतुमासाद्य संचचाल महाचमू:
indrakārmukatulyā bham indraketum ivocchritam | vānaradhvajaṃ ketum āsādya saṃcacāla mahācamūḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า “ธงวานรของเขามีสีสันดุจรุ้งของพระอินทร์ และสูงตระหง่านดุจธงชัยของพระอินทร์ เมื่อเข้าใกล้สัญลักษณ์นั้น กองทัพใหญ่ของเราก็สั่นคลอน—ความฮึกเหิมถูกรบกวนด้วยความหวาดหวั่น”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how symbols of righteousness, divine association, and heroic reputation can affect morale in war: an emblem (Arjuna’s Hanumān-banner) becomes a psychological force that steadies allies and unsettles opponents, showing that inner confidence and perceived dharmic support influence outcomes.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Pandava side’s chariot-banner—Arjuna’s monkey-standard—appears brilliantly multicoloured like a rainbow and very tall like Indra’s standard; when the Kaurava troops come near it, their great army trembles and becomes fearful.