Shloka 54
Kapālamocana-tīrtha (Auśanasa) and Balarāma’s Sarasvatī Pilgrimage
(त्वं प्रभु: परमैश्वर्यादधिक॑ं भासि शड्कर । त्वयि ब्रह्मा च शक्रश्न लोकान् संधार्य तिष्ठत: ।। “शंकर! आप सबके प्रभु हैं। अपने उत्कृष्ट ऐश्वर्यसे आपकी अधिक शोभा हो रही है। ब्रह्मा और इन्द्र सम्पूर्ण लोकोंको धारण करके आपमें ही स्थित हैं। त्वन्मूलं च जगत् सर्व त्वदन्तं हि महेश्वर । त्वया हि वितता लोका: सप्तेमे सर्वसम्भव ।। 'महेश्वर! सम्पूर्ण जगत्के मूलकारण आप ही हैं। इसका अन्त भी आपमें ही होता है। सबकी उत्पत्तिके हेतुभूत परमेश्वर! ये सातों लोक आपसे ही उत्पन्न होकर ब्रह्माण्डमें फैले हुए हैं। सर्वथा सर्वभूतेश त्वामेवार्चन्ति देवता: । त्वन्मयं हि जगत् सर्व भूतं स्थावरजड़मम् ।। 'सर्वभूतेश्वर! देवता सब प्रकारसे आपकी ही पूजा-अर्चा करते हैं। सम्पूर्ण विश्व तथा चराचर भूतोंके उपादान कारण भी आप ही हैं। स्वर्ग च परमं स्थान नृणामभ्युदयार्थिनाम् | ददासि कर्मिणां कर्म भावयन् ध्यानयोगत: ।। “आप ही अभ्युदयकी इच्छा रखनेवाले सत्कर्मपरायण मनुष्योंको ध्यानयोगसे उनके कर्मोका विचार करके उत्तम पद--स्वर्गलोक प्रदान करते हैं। न वृथास्ति महादेव प्रसादस्ते महेश्वर । यस्मात् त्वयोपकरणात् करोमि कमलेक्षण ।। प्रपद्ये शरणं शम्भुं सर्वदा सर्वतः स्थितम् ।) “महादेव! महेश्वर! कमलनयन! आपका कृपाप्रसाद कभी व्यर्थ नहीं होता! आपकी दी हुई सामग्रीसे ही मैं कार्य कर पाता हूँ, अतः सर्वदा सब ओर स्थित हुए सर्वव्यापी आप भगवान् शंकरकी मैं शरणमें आता हूँ।' एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषि: प्रणतो5भवत्,इस प्रकार महादेवजीकी स्तुति करके वे महर्षि नतमस्तक हो गये और इस प्रकार बोले -- देव! मैंने जो यह अहंकार आदि प्रकट करनेकी चपलता की है, उसके लिये क्षमा माँगते हुए आपसे प्रसन्न होनेकी मैं प्रार्थना करता हूँ। मेरी तपस्या नष्ट न हो”
vaiśampāyana uvāca |
(tvaṃ prabhuḥ paramaiśvaryād adhikaṃ bhāsi śaṅkara |
tvayi brahmā ca śakraś ca lokān saṃdhārya tiṣṭhataḥ ||
tvanmūlaṃ ca jagat sarvaṃ tvadantaṃ hi maheśvara |
tvayā hi vitatā lokāḥ sapteme sarvasambhava ||
sarvathā sarvabhūteśa tvām evārcanti devatāḥ |
tvanmayaṃ hi jagat sarvaṃ bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam ||
svargaṃ ca paramaṃ sthānaṃ nṛṇām abhyudayārthinām |
dadāsi karmiṇāṃ karma bhāvayan dhyānayogataḥ ||
na vṛthāsti mahādeva prasādas te maheśvara |
yasmāt tvayopakaraṇāt karomi kamalekṣaṇa |
prapadye śaraṇaṃ śambhuṃ sarvadā sarvataḥ sthitam |)
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “โอ้ศังกระ พระองค์คือจอมผู้เป็นใหญ่; ด้วยอิศวรรยอันสูงสุด พระองค์ยิ่งทอประกายรุ่งโรจน์ ในพระองค์นั้น พรหมาและอินทร์ดำรงอยู่ แบกค้ำจุนโลกทั้งปวง โอ้มเหศวร จักรวาลทั้งสิ้นมีพระองค์เป็นราก และในพระองค์ย่อมถึงที่สุด โอ้บ่อเกิดแห่งสรรพสิ่ง โลกทั้งเจ็ดนี้บังเกิดจากพระองค์และแผ่ไพศาลทั่วสากล โอ้ผู้เป็นใหญ่เหนือสรรพสัตว์ เทพทั้งหลายบูชาพระองค์โดยประการทั้งปวง เพราะสรรพจักรวาล—ทั้งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว—ล้วนแทรกซึมด้วยพระองค์ และมีพระองค์เป็นฐานวัตถุรองรับ พระองค์ประทานสถานอันสูงสุดคือสวรรค์แก่มนุษย์ผู้ใฝ่ความเจริญ โดยพิจารณากรรมของเขาด้วยวินัยแห่งโยคะในสมาธิ โอ้มหาเทพ โอมเหศวร พระกรุณาของพระองค์ไม่เคยสูญเปล่า เพราะด้วยเครื่องอุปกรณ์ที่พระองค์ประทาน ข้าจึงกระทำการได้ ฉะนั้น ข้าขอถึงพระองค์เป็นที่พึ่ง โอ้ศัมภุ ผู้สถิตอยู่ทุกกาล ทุกสถาน”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage teaches devotion grounded in metaphysical insight: Śiva is presented as the sustaining and dissolving ground of the cosmos, and divine grace is effective. Ethical causality (karma) is affirmed—heaven is granted in accordance with deeds, evaluated through disciplined contemplation—while the devotee adopts humility and refuge rather than pride.
Within Vaiśampāyana’s narration, a speaker offers an extended hymn to Śiva, praising him as the source, support, and end of all worlds, worshiped by the gods themselves. The hymn culminates in surrender—taking refuge in Śambhu—and frames action as possible only through the means granted by the deity.