Shloka 5
सरस्वतीतीर्थानुक्रमः — बलरामस्य तीर्थयात्रा
Sarasvatī Tīrtha Itinerary — Balarāma’s Pilgrimage
जनमेजय उवाच उदपानं कथं ब्रह्मन् कथं च सुमहातपा: । पतित: कि च संत्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तम,एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन् श्रोतव्यं यदि मन्यसे । जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! उदपान तीर्थ कैसे हुआ? वे महातपस्वी त्रितमुनि उसमें कैसे गिर पड़े और द्विजश्रेष्ठ उनके दोनों भाइयोंने उन्हें क्यों वहीं छोड़ दिया था? क्या कारण था, जिससे वे दोनों भाई उन्हें कुएँमें ही त्यागकर घर चले गये थे? वहाँ रहकर उन्होंने यज्ञ और सोमपान कैसे किया? ब्रह्मन! यदि यह प्रसंग मेरे सुननेयोग्य समझें तो अवश्य मुझे बतावें
janamejaya uvāca | udapānaṁ kathaṁ brahman kathaṁ ca sumahātapāḥ | patitaḥ kiṁ ca saṁtyakto bhrātṛbhyāṁ dvijasattama, etad ācakṣva me brahman śrotavyaṁ yadi manyase |
ชนเมชยะทูลถามว่า “ข้าแต่พราหมณ์ อุทปานนั้นเป็นตีรถะได้อย่างไร? และมหาตบะผู้นั้นตกลงไปในนั้นได้อย่างไร? ข้าแต่ผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชะ เหตุใดพี่น้องทั้งสองจึงทอดทิ้งเขาไว้ที่นั่น—ด้วยเหตุใดจึงปล่อยเขาไว้ในคูปะแล้วกลับเรือนไป? ข้าแต่พราหมณ์ หากท่านเห็นว่าเรื่องนี้ควรแก่การสดับ โปรดเล่าให้ข้าพเจ้าฟังเถิด”
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical inquiry: how a place becomes sacred through extraordinary conduct, and how dharma can be upheld even under betrayal and abandonment. It highlights the value of seeking causes (hetu) behind actions and the power of tapas and yajña to transform adversity into sanctity.
King Janamejaya asks the Brahmin narrator to explain an episode: how a well became a tīrtha, how a great ascetic fell into it, why his two brothers abandoned him there, and how—despite being trapped—he managed to perform sacrifice and partake of Soma.