Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

Dvaipāyana-hrade Duryodhanasya Māyā — Yudhiṣṭhirasya Dharmoktiḥ (Śalya-parva, Adhyāya 30)

कृतवर्मा, कृपाचार्य, पराक्रमी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा तथा मन्दबुद्धि राजा दुर्योधनने उस समय क्या किया? ।। संजय उवाच सम्प्राद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम्‌ विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्धिग्नास्त्रयो रथा:,संजयने कहा--राजन्‌! जब महामनस्वी क्षत्रिय राजाओंकी पत्नियाँ भाग चलीं और सब लोगोंके पलायन करनेसे सारा शिविर सूना हो गया, उस समय पूर्वोक्त तीनों रथी अत्यन्त उद्विग्न हो गये

sañjaya uvāca | samprādravatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṁ mahātmanām | vidrute śibire śūnye bhṛśoddhignās trayo rathāḥ ||

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ครั้นเมื่อเหล่ามเหสีของกษัตริย์นักรบกษัตริย์ผู้มีใจสูงส่งพากันแตกตื่นหนีไป และค่ายทัพก็ร้างไร้เพราะผู้คนกระจัดกระจายแล้ว มหารถีทั้งสามนั้นก็ถูกความหวาดหวั่นอย่างยิ่งครอบงำ

संजयSanjaya
संजय:
Karta
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular
सम्प्राद्रवत्सुwhen (they) had run away / in (the state of) having fled
सम्प्राद्रवत्सु:
Adhikarana
TypeVerb
Rootसम्-प्र-द्रु (धाव्/द्रु)
FormKta (past participle) used adjectivally, Masculine/Neuter, Locative, Plural
दारेषुamong the wives
दारेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदार
FormMasculine, Locative, Plural
क्षत्रियाणाम्of the Kshatriyas
क्षत्रियाणाम्:
TypeNoun
Rootक्षत्रिय
FormMasculine, Genitive, Plural
महात्मनाम्of the great-souled
महात्मनाम्:
TypeAdjective
Rootमहात्मन्
FormMasculine, Genitive, Plural
विद्रुतेwhen (it/they) had fled
विद्रुते:
Adhikarana
TypeVerb
Rootवि-द्रु (धाव्/द्रु)
FormKta (past participle), Neuter, Locative, Singular
शिबिरेin the camp
शिबिरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशिबिर
FormNeuter, Locative, Singular
शून्येempty
शून्ये:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootशून्य
FormNeuter, Locative, Singular
भृशम्exceedingly
भृशम्:
TypeIndeclinable
Rootभृशम्
उद्धिग्नाःagitated, alarmed
उद्धिग्नाः:
Karta
TypeAdjective
Rootउद्-धिज्/धिग् (उद्+धिग्) / उद्धिग्न
FormPast participle (kta) used adjectivally, Masculine, Nominative, Plural
त्रयःthree
त्रयः:
Karta
TypeAdjective
Rootत्रि
FormMasculine, Nominative, Plural
रथाःchariot-warriors / chariots (here: chariot-warriors)
रथाः:
Karta
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by 'rājan')
W
wives of Kṣatriya warriors
T
the camp (śibira)
T
three chariot-fighters (trayo rathāḥ)

Educational Q&A

The verse highlights how adharma in war produces social and psychological ruin: when violence overwhelms restraint, even noncombatants and family spaces are destabilized, and the remaining warriors act from fear and agitation rather than righteous duty.

Sañjaya reports to the king that the camp has emptied as people flee; the wives of the warriors run in terror, and in that deserted camp the three principal chariot-fighters (contextually the surviving Kaurava champions) become intensely alarmed.