Shloka 51
भीमसेनस्य कौरवसुतवधः तथा श्रुतर्वावधः
Slaying of Kaurava princes and the fall of Śrutarvā
विवर्णमुख भूयिष्ठम भवत् तावकं बलम् । परिक्षीणायुधान् दृष्टवा तानहं परिवारितान्
vivarṇamukha bhūyiṣṭham abhavat tāvakaṁ balam | parikṣīṇāyudhān dṛṣṭvā tān ahaṁ parivāritān |
สัญชัยกล่าวว่า—กองทัพของพระองค์เป็นอันมากหน้าซีดหมอง ครั้นเห็นพวกเขาอาวุธสิ้นและถูกล้อมรอบทุกด้าน ข้าพเจ้าละความยึดติดในชีวิต แล้วร่วมกับมหารถีอีกสี่นาย นำกำลังสองเหล่า—ช้างและม้า—เข้ารบกับกองทัพของธฤษฏทยุมน์
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension of warfare: when fear and defeat spread, a warrior’s chosen duty and loyalty can still compel action. It also shows how attachment to life (jīvitamoha) is consciously set aside in moments of extreme crisis, reflecting the grim resolve expected in kṣatriya conduct.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kaurava troops are largely demoralized, disarmed, and encircled. Seeing this, he describes taking up combat alongside four great chariot-warriors and the elephant-and-horse contingents, fighting against the forces commanded by Dhṛṣṭadyumna.