Shloka 41
अध्याय २२ — अमर्याद-युद्धवर्णन
Unrestrained Battle Description and Śakuni’s Rear Assault
प्रजानाथ! उस समय मनुष्य मनुष्योंसे, हाथी हाथियोंसे, घोड़े घोड़ोंसे और रथी रथियोंसे भिड़ गये थे। फिर उनमें अत्यन्त घोर घमासान युद्ध होने लगा ।। इदं चित्रमिदं घोरमिदं रौद्रमिति प्रभो । युद्धान्यासन् महाराज घोराणि च बहूनि च,प्रभो! महाराज! यह विचित्र, यह घोर, यह रौद्र युद्ध--इस प्रकार बहुत-से भीषण युद्ध चलने लगे
prajānātha! us samaya manuṣyā manuṣyaiḥ, hastī hastibhiḥ, ghoḍā ghoḍaiḥ, rathī rathibhiḥ ca bhiḍitāḥ sma; tataḥ teṣāṃ madhye atyanta-ghoraḥ ghamāsāna-yuddhaḥ pravavṛte. idaṃ citram idaṃ ghoram idaṃ raudram iti prabho | yuddhāny āsan mahārāja ghorāṇi ca bahūni ca ||
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่องค์ผู้เป็นนายแห่งประชา ครานั้นมนุษย์เข้าประจัญกับมนุษย์ ช้างกับช้าง ม้ากับม้า และนักรบรถศึกกับนักรบรถศึก แล้วท่ามกลางพวกเขาก็ปะทุเป็นศึกอันน่าสะพรึงและอลหม่านยิ่งนัก ‘นี่ช่างประหลาด นี่ช่างน่ากลัว นี่ช่างดุเดือด!’—ข้าแต่มหาราช ศึกอันน่าหวาดหวั่นหลากหลายประการกำลังดำเนินอยู่”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and psychological reality of war: once armies collide, combat becomes a chaotic melee where categories (man, elephant, horse, chariot-warrior) meet their counterparts in direct violence. Sañjaya’s repeated labels—‘strange, terrible, furious’—highlight how warfare overwhelms orderly ideals of dharma with fear, rage, and confusion, inviting reflection on the cost of conflict even when framed as kṣatriya duty.
Sañjaya reports to the king that the battle has intensified into close, like-for-like engagements: infantry against infantry, elephants against elephants, horses against horses, and chariot-warriors against chariot-warriors. The fighting turns into an extremely fierce ghamāsāna (general melee), with many dreadful encounters occurring simultaneously.