Shloka 68
शल्यस्य पाण्डवसेनापीडनम् — Śalya’s Assault on the Pāṇḍava Host
with Omens and Bhīma’s Counter
व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव । जैसे वर्षाकालमें दो नदियाँ एक-दूसरीके जलसे भरकर व्याकुल-सी हो उठती हैं, उसी प्रकार आपसकी मार खाती हुई वे दोनों सेनाएँ अत्यन्त संतप्त हो उठीं ।। ६७ ई ।। आविवेश ततस्तीव्रं तावकानां महद् भयम् । पाण्डवानां च राजेन्द्र तथाभूते महाहवे,राजेन्द्र! उस अवस्थामें उस महासमरमें खड़े हुए आपके और पाण्डवयोद्धाओंके मनमें भी दु:ःसह एवं भारी भय समा गया
vyākule samapadyetāṁ varṣāsu saritāv iva | āviveśa tatas tīvraṁ tāvakānāṁ mahad bhayam | pāṇḍavānāṁ ca rājendra tathābhūte mahāhave ||
ดุจดังสายน้ำสองสายในฤดูฝนที่เอ่อล้นด้วยน้ำของกันและกันจนปั่นป่วน กองทัพทั้งสองก็โรมรันฟาดฟันกันจนอลหม่าน ครั้นแล้ว โอ้ราชันผู้ประเสริฐ ในมหาสงครามอันน่าสะพรึงนั้น ความหวาดกลัวอันรุนแรงและใหญ่หลวงก็แทรกซึมเข้าสู่ใจทั้งฝ่ายท่านและฝ่ายปาณฑพ
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights war’s equalizing cruelty: once violence escalates, fear and anguish seize both sides alike. It implicitly warns that adharma-driven conflict does not preserve security for ‘one’s own’—it spreads suffering across all combatants.
Sañjaya describes the battle’s intensity: the two armies clash so violently that they resemble two rain-swollen rivers colliding in turbulence. As the fight becomes dreadful, a powerful fear grips both the Kaurava and Pāṇḍava warriors.