शल्यपर्वणि प्रथमाध्यायः — Karṇa-vadha-anantaraṃ Śalya-niyogaḥ, Saṃjayasya Dhṛtarāṣṭra-nivedanam
शनैरलभत प्राणान् पुत्रव्यसनकर्शित: । तत्पश्चात् पुत्रशोकसे पीड़ित हुए पृथ्वीपति राजा धृतराष्ट्रमें बड़ी कठिनाईसे धीरे-धीरे प्राणोंका संचार हुआ ।। लब्ध्वा तु स नृपः संज्ञां वेपमान: सुदुःखित:,चेतना पाकर राजा धुृतराष्ट्र अत्यन्त दुःखी हो थर-थर काँपने लगे और सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखकर विदुरसे इस प्रकार बोले--'विद्वन्! महाज्ञानी विदुर! भरतभूषण! अब तुम्हीं मुझ पुत्रहीन और अनाथके सर्वथा आश्रय हो।” इतना कहकर वे पुनः अचेत हो पृथ्वीपर गिर पड़े
śanair alabhat prāṇān putravyasanakarśitaḥ | tatpaścāt putraśokena pīḍito bhūmipatiḥ rājā dhṛtarāṣṭraḥ mahākaṣṭena dhīre-dhīre prāṇasañcāraṃ lebhe || labdhvā tu sa nṛpaḥ saṃjñāṃ vepamānaḥ suduḥkhitaḥ | cetanāṃ prāpya rājā dhṛtarāṣṭraḥ atyanta-duḥkhī tharathar kāṃpane lage, sarvā diśaḥ avalokya viduraṃ prati evam uvāca— “vidvan! mahājñānī vidura! bharatabhūṣaṇa! adhunā tvam eva me putrahīnasya anāthasya sarvathā āśrayaḥ.” iti uktvā sa punaḥ acetanaḥ bhūmau papāta ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ธฤตราษฏระ ผู้ถูกหายนะที่บุตรทั้งหลายประสบกดทับไว้ ค่อย ๆ ด้วยความยากลำบากจึงกลับมาหายใจได้อีกครั้ง ครั้นได้สติแล้วก็สั่นเทาด้วยความทุกข์ยิ่ง แลมองไปทุกทิศแล้วตรัสแก่ท่านวิดูระผู้เป็นกษัตฤ (Kṣattṛ) ว่า “ท่านผู้รู้ ท่านกษัตฤผู้ทรงปัญญายิ่ง ผู้เป็นเกียรติแห่งวงศ์ภารตะ—บัดนี้เราปราศจากบุตรและไร้ที่พึ่งแล้ว ท่านเท่านั้นเป็นที่พึ่งทั้งสิ้นของเรา” ตรัสดังนี้แล้ว พระราชาก็หมดสติอีกครั้งและล้มลงสู่พื้นดิน
वैशम्पायन उवाच
The passage highlights the fragility of worldly power and the crushing aftermath of adharma-driven conflict: even a king becomes helpless when bound by attachment and loss. It also points to the ethical role of the wise counselor—Vidura—as a refuge grounded in discernment and dharma when familial and political supports collapse.
After hearing of the devastation of his sons, Dhritarashtra slowly revives, then trembles in overwhelming sorrow. He looks around in confusion and appeals to Vidura as his sole support, calling himself sonless and without refuge; immediately afterward, he faints again and falls to the ground.