Shloka 22
कथं त्वां सर्वधर्मज्ञ क्षुद्र: पापो वृकोदर: । निकृत्या हतवान् मन्दो नूनं कालो दुरत्यय:,“आप तो सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता थे। आपको उस मूर्ख, नीच और पापी भीमसेनने किस तरह धोखेसे मार डाला? अवश्य ही कालका उल्लंघन करना सर्वथा कठिन है
kathaṁ tvāṁ sarvadharmajña kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ | nikṛtyā hatavān mando nūnaṁ kālo duratyayaḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า “ท่านเป็นผู้รู้ธรรมทั้งปวง แล้ววฤโกทร (ภีมะ) ผู้ต่ำช้า ใจบาป และเขลานั้น จะฆ่าท่านด้วยเล่ห์กลได้อย่างไร? แน่นอนว่า ‘กาล’ นั้นยากยิ่งจะล่วงพ้น”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts moral knowledge (sarvadharmajña) with the harsh outcomes of war, underscoring that Kāla (Time/fate) is ‘duratyaya’—not easily overcome—even by those who understand dharma; it also highlights the ethical tension around victory achieved through nikṛti (deceit/stratagem).
Sañjaya addresses the fallen Duryodhana, expressing astonishment and grief that Bhīma (Vṛkodara) killed him through a deceptive tactic, and concludes that such an end reflects the irresistible power of Time/fate.