Shloka 5
Rudra’s Omitted Share in the Yajña (रुद्रभागानुपपत्तिः — यज्ञोपाख्यानम्)
जब देवताओंने यज्ञमें उनका कोई भाग नियत नहीं किया, तब व्याप्रचर्मधारी भगवान् शिवने उनके दमनके लिये साधन जुटानेकी इच्छा रखकर सबसे पहले धनुषकी सृष्टि की ।।
vaiśampāyana uvāca | yadā devatābhir yajñe teṣāṃ na kaścid bhāgo niyataḥ, tadā vyāghracarmadharī bhagavān śivaḥ teṣāṃ damanāya sādhanāni saṃbhartum icchan prathamaṃ dhanur asṛjat || lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ | pañcabhūtayajño manuṣyayajñaś ca—ete pañca yajñāḥ | etebhya eva sarvam idaṃ jagaj jajñe ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อเหล่าเทพมิได้จัดสรรส่วนใดให้แก่พวกเขาในพิธียัญญะ พระศิวะผู้ทรงนุ่งห่มหนังเสือ ปรารถนาจะรวบรวมปัจจัยเพื่อปราบปรามพวกนั้น จึงทรงบังเกิด “คันธนู” ขึ้นเป็นสิ่งแรก ยัญญะมีห้าประการ คือ ยัญญะเพื่อเกื้อกูลโลก ยัญญะตามครรลองพิธีกรรม ยัญญะเรือนอันเป็นนิตย์ ยัญญะแด่ธาตุทั้งห้า และยัญญะแด่มนุษย์ทั้งหลาย จากธรรมแห่งยัญญะเหล่านี้เอง โลกทั้งปวงจึงกล่าวว่าอุบัติขึ้น
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage links cosmic and social order to properly performed and properly shared sacrificial duties. When rightful shares are denied, disorder arises and corrective power (symbolized by Śiva creating the bow) becomes necessary; thus dharma includes both sustaining rites/service and just restraint.
Vaiśampāyana describes a situation where certain beings are denied a sacrificial share by the gods; in response, Śiva, preparing to subdue them, creates the bow as an instrument of control. The text then enumerates five forms of yajña to frame sacrifice as the foundation of the world’s functioning.