Shloka 30
अध्याय १ — न्यग्रोधवनोपवेशनम् तथा द्रौणिनिश्चयः
Night at the Banyan and Drauṇi’s Resolve
निद्रया च परीताड्ा निषेदुर्धरणीतले । श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधै: शरै:
nidrāyā ca parītāḍā niṣedur dharaṇītale | śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อความง่วงครอบงำ พวกเขานั่งลงบนพื้น แล้วก็เอนกายลงกับแผ่นดิน. ถูกความอ่อนล้าอย่างหนักกดทับ และร่างกายถูกลูกศรนานาชนิดฉีกทำลาย เหล่านักรบผู้คร่ำครวญถึงหายนะที่บังเกิดแก่ทั้งเการพและปาณฑพ ก็ทรุดลงสิ้นเรี่ยวแรงบนผืนดิน.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and psychological aftermath of war: victory or survival does not erase suffering. Even mighty warriors are brought low by exhaustion and wounds, and grief for widespread destruction weighs on them—suggesting that violence inevitably returns as sorrow and depletion.
After the catastrophic battle, the remaining Kaurava warriors (traditionally Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā) are overwhelmed by fatigue and sleep. Badly wounded by arrows and grieving over the ruin of both sides, they sit down and then collapse on the ground.