Shloka 29
अध्याय १ — न्यग्रोधवनोपवेशनम् तथा द्रौणिनिश्चयः
Night at the Banyan and Drauṇi’s Resolve
रात्रिका प्रथम प्रहर बीत रहा था। उस भयंकर वेलामें दुःख और शोकसे संतप्त हुए कृतवर्मा, कृपाचार्य तथा अश्वत्थामा एक साथ ही आस-पास बैठ गये ।।
rātrikāḥ prathamaḥ praharaḥ vyatīto bhavati sma | tasmin bhīṣaṇe velāyāṃ duḥkhaśokasantaptāḥ kṛtavarmā kṛpācāryaś cāśvatthāmā ca sahaivopaviśya parasparaṃ samīpe niṣeduḥ | tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya (vaṭavṛkṣasya) samīpataḥ, kurupāṇḍavayoḥ kṣayam atikrāntam eva tam arthaṃ smṛtvā, nidrayā sarvāṅgaśithilībhāvāt pṛthivyāṃ śayānā babhūvuḥ | te tadā mahāśramaparītāḥ, nānāśarair aṅgaiḥ kṣata-vikṣatāś ca āsan |
ยามแรกแห่งราตรีกำลังล่วงไป ในห้วงเวลาน่าสะพรึงนั้น กฤตวรรมะ กฤปาจารย์ และอัศวัตถามา บุตรแห่งโทรณะ ผู้ถูกความทุกข์และโศกาเผาผลาญ ต่างนั่งรวมกันอยู่ใกล้ๆ ครั้นนั่งอยู่ข้างต้นไทร พวกเขาคร่ำครวญถึงความพินาศที่ได้บังเกิดแล้วแก่เหล่านักรบฝ่ายกุรุและปาณฑพ; ต่อมาเมื่อความหลับทำให้อวัยวะอ่อนแรงลง ก็เอนกายนอนลงบนพื้นดิน ขณะนั้นพวกเขาถูกความอ่อนล้าบีบคั้นจนแทบแหลกสลาย และร่างกายก็ฉีกขาดบอบช้ำด้วยศรนานาประการ
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and psychological residue of war: even the surviving victors are left wounded, exhausted, and consumed by grief. It frames violence as producing not only external destruction but also inner collapse—an ethical warning that triumph in adharma-tinged conflict yields sorrow rather than peace.
After the day’s slaughter, during the first watch of night, Kṛtavarmā, Kṛpa, and Aśvatthāmā sit together near a banyan tree, lamenting the annihilation of Kuru and Pāṇḍava fighters. Overcome by fatigue and sleep, their arrow-wounded bodies slacken and they lie down on the ground.