Shloka 10
शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका । यो वै संतापयति यं स शत्रु: प्रोच्यते नृप,राजन्! अमुक शत्रु है और अमुक मित्र, इसका कोई लेखा नहीं है और न शत्रु- मित्रसूचक कोई अक्षर ही है। जो जिसको संताप देता है, वही उसका शत्रु कहा जाता है
śatruś caiva hi mitraṃ ca na lekhyaṃ na ca mātṛkā | yo vai santāpayati yaṃ sa śatruḥ procyate nṛpa rājann |
ทุรโยธนะกล่าวว่า: “ข้าแต่พระราชา! ไม่มีบัญชีตายตัวหรืออักษรเครื่องหมายใดที่จะตรึงผู้ใดไว้ตลอดกาลว่า ‘ศัตรู’ หรือ ‘มิตร’. ผู้ใดก่อความเดือดร้อนแก่ผู้ใด ในความสัมพันธ์นั้นผู้นั้นย่อมถูกเรียกว่าเป็นศัตรูของเขา.”
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
Friendship and enmity are not permanent labels; they are defined by conduct. The one who causes another suffering functions as that person’s enemy in that context.
Duryodhana addresses a king and frames relationships in practical terms, arguing that ‘friend’ and ‘enemy’ are determined by who brings distress or relief, not by any fixed social or written designation.