Shloka 42
अर्जुनस्योत्तरदिग्विजयः
Arjuna’s Northern Conquests and Tribute Collection
(सहदेव उवाच यत् कृतं पुरुषव्यात्र मम पित्रा जनार्दन | तत् ते हृदि महाबाहो न कार्य पुरुषोत्तम ।। सहदेव बोला--पुरुषसिंह जनार्दन! महाबाहु पुरुषोतम! मेरे पिताने जो अपराध किया है, उसे आप अपने हृदयसे निकाल दें। त्वां प्रपन्नो5स्मि गोविन्द प्रसाद कुरु मे प्रभो । पितुरिच्छामि संस्कारं कर्तु देवकिनन्दन ।। गोविन्द! मैं आपकी शरणमें आया हूँ। प्रभो! आप मुझपर कृपा कीजिये। देवकीनन्दन! मैं अपने पिताका दाह-संस्कार करना चाहता हूँ। त्वत्तो5 भ्यनुज्ञां सम्प्राप्प भीमसेनात् तथार्जुनात् | निर्भयो विचरिष्यामि यथाकामं यथासुखम् ।। आपसे, भीमसेनसे तथा अर्जुनसे आज्ञा लेकर यह कार्य करूँगा और आपकी कृपासे निर्भय हो इच्छानुसार सुखपूर्वक विचरूँगा। वैशम्पायन उवाच एवं विज्ञाप्यमानस्य सहदेवस्य मारिष | प्रह्ष्टो देवकीपुत्र: पाण्डवी च महारथौ ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! सहदेवके इस प्रकार निवेदन करनेपर देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण तथा महारथी भीमसेन और अर्जुन बड़े प्रसन्न हुए। क्रियतां संस्क्रिया राजन् पितुस्त इति चाब्रुवन् तच्छुत्वा वासुदेवस्य पार्थयोश्व स मागध: ।। प्रविश्य नगरं तूर्ण सह मन्त्रिभिरप्युत । चितां चन्दनकाष्ठैक्ष कालेयसरलैस्तथा ।। कालागुरुसुगन्धैश्न तैलैश्व विविधैरपि । घृतधाराक्षतैश्वैव सुमनोभिश्न मागधम् ।। समन्तादवकीर्यन्त दहान्तं मगधाधिपम् | उन सबने एक स्वरसे कहा--'राजन्! तुम अपने पिताका अन्त्येष्टि-संस्कार करो।' भगवान् श्रीकृष्ण तथा दोनों कुन्तीकुमारोंका यह आदेश सुनकर मगधराजकुमारने मन्त्रियोंके साथ शीघ्र ही नगरमें प्रवेश किया। फिर चन्दनकी लकड़ी तथा केसर, देवदारु और काला अगुरु आदि सुगन्धित काष्ठोंस चिता बनाकर उसपर मगधराजका शव रखा गया। तत्पश्चात् जलती चितामें दग्ध होते हुए मगधराजके शरीरपर नाना प्रकारके चन्दनादि सुगन्धित तैल और घीकी धाराएँ गिरायी गयीं। सब ओरसे अक्षत और फूलोंकी वर्षा की गयी। उदकं तस्य चक्रेडथ सहदेव: सहानुज: ।। कृत्वा पितु: स्वर्गगतिं निर्ययौ यत्र केशव: । पाण्डवौ च महा भागौ भीमसेनार्जुनावुभौ ।। स प्रह्दः प्राउजलि भूत्वा विज्ञापपत माधवम् | शवदाहके पश्चात् सहदेवने अपने छोटे भाईके साथ पिताके लिये जलांजलि दी। इस प्रकार पिताका पारलौकिक कार्य करके राजकुमार सहदेव नगरसे निकलकर उस स्थानमें गया, जहाँ भगवान् श्रीकृष्ण तथा महाभाग पाण्डुपुत्र भीमसेन और अर्जुन विद्यमान थे। उसने नगम्रतापूर्वक हाथ जोड़कर भगवान् श्रीकृष्णसे कहा। सहदेव उवाच इमे रत्नानि भूरीणि गोडजाविमहिषादय: । हस्तिनो<श्वाक्ष॒ गोविन्द वासांसि विविधानि च ।। दीयतां धर्मराजाय यथा वा मन्यते भवान् ।) सहदेवने कहा--प्रभो! ये गाय, भैंस, भेड़-बकरे आदि पशु, बहुत-से रत्न, हाथी-घोड़े और नाना प्रकारके वस्त्र आपकी सेवामें प्रस्तुत हैं। गोविन्द! ये सब वस्तुएँ धर्मराज युधिष्ठिरको दीजिये अथवा आपकी जैसी रुचि हो, उसके अनुसार मुझे सेवाके लिये आदेश दीजिये। भयार्ताय ततस्तस्मै कृष्णो दत्त्वाभयं तदा । आददे<स्य महाहाणि रत्नानि पुरुषोत्तम:,वह भयसे पीड़ित हो रहा था; पुरुषोत्तम भगवान् श्रीकृष्णने उसे अभयदान देकर उसके लाये हुए बहुमूल्य रत्नोंकी भेंट स्वीकार कर ली
sahadeva uvāca |
yat kṛtaṃ puruṣavyāghra mama pitrā janārdana |
tat te hṛdi mahābāho na kārya puruṣottama ||
tvāṃ prapanno 'smi govinda prasāda kuru me prabho |
pitur icchāmi saṃskāraṃ kartuṃ devakīnandana ||
tvatto 'bhyanujñāṃ samprāpya bhīmasenāt tathārjunāt |
nirbhayo vicarīṣyāmi yathākāmaṃ yathāsukham ||
vaśiṣṭha uvāca (vaiśaṃpāyana uvāca) |
evaṃ vijñāpyamānasya sahadevasya māriṣa |
prahṛṣṭo devakīputraḥ pāṇḍavī ca mahārathau ||
kriyatāṃ saṃskriyā rājan pituṣ ta iti cābruvan |
tac chrutvā vāsudevasya pārthayoś ca sa māgadhaḥ |
praviśya nagaraṃ tūrṇaṃ saha mantribhir apy uta |
citāṃ candanakāṣṭhaiś ca kāleyasaralaiḥ tathā |
kālāgurusu-gandhaiś ca tailaiś ca vividhair api |
ghṛtadhārākṣataiś caiva sumanobhiś ca māgadhaṃ |
samantād avakīryanta dahantaṃ magadhādhipam |
udakaṃ tasya cakre 'tha sahadevaḥ sahānujaḥ |
kṛtvā pituḥ svargagatiṃ niryayau yatra keśavaḥ |
pāṇḍavau ca mahābhāgau bhīmasenārjunāv ubhau |
sa prahṛṣṭaḥ prāñjali bhūtvā vijñāpayat mādhavam |
sahadeva uvāca |
ime ratnāni bhūrīṇi go-ajāvima-hiṣādayaḥ |
hastino 'śvāś ca govinda vāsāṃsi vividhāni ca |
dīyatāṃ dharmarājāya yathā vā manyate bhavān ||
bhayārtāya tataḥ tasmai kṛṣṇo dattvābhayaṃ tadā |
ādade 'sya mahārhāṇi ratnāni puruṣottamaḥ ||
สหเทวะกล่าวว่า “โอ้ยอดบุรุษดุจพยัคฆ์ จนารทนะ! โอ้มหาพาหุ ปุรุโษตตมะ! ความผิดที่บิดาข้าพเจ้าได้กระทำ ขอพระองค์อย่าเก็บไว้ในพระหฤทัย โปรดทรงปล่อยวางเสียเถิด โควินทะ ข้าพเจ้ามาขอพึ่งพระองค์เป็นที่พึ่งแล้ว ขอพระองค์ทรงพระกรุณาแก่ข้าพเจ้า โอ้โอรสแห่งเทวกี ข้าพเจ้าปรารถนาจะประกอบพิธีศพแก่บิดา เมื่อได้รับอนุญาตจากพระองค์ และจากภีมเสนกับอรชุนแล้ว ข้าพเจ้าจะทำหน้าที่นี้โดยปราศจากความหวาดหวั่น แล้วต่อไปด้วยพระกรุณา ข้าพเจ้าจะดำรงชีวิตตามควรแก่ธรรม ตามความประสงค์อันชอบ และด้วยความสงบสุข” ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นสหเทวะทูลวิงวอนดังนี้ โอรสแห่งเทวกีคือพระกฤษณะ และมหารถีทั้งสอง ภีมะกับอรชุน ต่างยินดีพร้อมกัน แล้วกล่าวเป็นเสียงเดียวว่า “โอ้ราชา จงประกอบสังสการแก่บิดาของเจ้าเถิด” เมื่อได้ฟังพระบัญชาของวาสุเทวะและสองปารถะ เจ้าชายแห่งมคธก็รีบเข้าสู่นครพร้อมเหล่าอำมาตย์ จัดเชิงตะกอนด้วยไม้จันทน์และไม้หอมอื่น ๆ วางพระศพกษัตริย์มคธไว้บนนั้น ครั้นไฟลุกโชนก็ราดน้ำมันหอมและเนยใสเป็นสาย ๆ พร้อมโปรยข้าวสารและดอกไม้โดยรอบ หลังการถวายเพลิง สหเทวะกับน้องชายได้ทำพิธีน้ำอุทิศแก่บิดา ครั้นเสร็จสิ้นพิธีเพื่อส่งดวงวิญญาณสู่หนทางเบื้องหน้าแล้ว เขาไปยังที่ซึ่งเกศวะประทับอยู่ พร้อมภีมเสนและอรชุน แล้วประนมมือกราบทูลมาธวะว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า นี่คือรัตนะมากมาย โค แพะ แกะ กระบือ ช้าง ม้า และผ้านานาชนิด อุทิศเป็นเครื่องบูชาในพระบริการ โควินทะ ขอโปรดประทานสิ่งเหล่านี้แก่ธรรมราชยุธิษฐิระ หรือทรงบัญชาข้าพเจ้าตามที่พระองค์เห็นสมควร” แล้วพระกฤษณะผู้เป็นปุรุโษตตมะได้ประทานอภัยและความปลอดภัยแก่เขา และทรงรับรัตนะล้ำค่าที่นำมาถวาย ทำให้ความหวาดหวั่นในใจเขาสงบลง
सहदेव उवाच
Educational Q&A
Even after conflict, dharma requires restraint and reconciliation: one should not cling to resentment, should honor the dead with proper rites, and should seek/offer protection (abhaya) to restore social order. Sahadeva models humility and responsibility by requesting forgiveness for his father’s wrongdoing and prioritizing funeral duty over triumph.
Sahadeva approaches Kṛṣṇa, Bhīma, and Arjuna, asking them not to hold his father’s offense against him and requesting permission to perform his father’s cremation. They consent. The Magadhan prince arranges an elaborate cremation with fragrant woods, oils, ghee, rice, and flowers, then offers water-oblations. Afterwards Sahadeva returns, offers wealth and livestock, and Kṛṣṇa grants him safety and accepts the precious gifts.