Shloka 173
Kṛṣṇasya Khāṇḍavaprasthāt Dvārakā-prayāṇaḥ | Krishna’s Departure for Dvārakā
रुक्मदण्डं बृहद्वाहुर्विदुधाव प्रदक्षिणम् । कुरुराज युधिष्ठिरने घोड़ोंकी बागडोर स्वयं अपने हाथमें ले ली। फिर महाबाहु अर्जुन भी रथपर बैठ गये और सुवर्णमय दण्डसे विभूषित श्वेत चँवर और व्यजन लेकर दाहिनी ओरसे उनके ऊपर डुलाने लगे
rukmadaṇḍaṃ bṛhadbāhur vidadhau pradakṣiṇam | kururāja yudhiṣṭhirena aśvānāṃ bāgaḍoraḥ svayaṃ haste gṛhītā | tataḥ mahābāhur arjunaḥ api rathopaviṣṭaḥ suvarṇamaya-daṇḍa-vibhūṣitaiḥ śvetaiḥ cāmaraiḥ vyajanaiś ca dakṣiṇato 'sya upari dolayām āsa |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ผู้มีพาหุใหญ่ถือคทาทองคำแล้วเวียนประทักษิณจากเบื้องขวาด้วยความเคารพ กษัตริย์กุรุ ยุธิษฐิระ ทรงจับบังเหียนม้าด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง แล้วอรชุนผู้มีพาหุใหญ่ก็ขึ้นสู่รถศึก ถือจามรขาวและพัดที่ประดับด้ามทอง ยืนด้านขวาโบกพัดเหนือพระองค์—เป็นเครื่องหมายแห่งการถวายเกียรติและการรับใช้ด้วยใจนอบน้อม
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ethical kingship and dharma through conduct: even the highest are shown honoring others and accepting service with restraint. Reverence (pradakṣiṇā) and auspicious right-side attendance symbolize that power should be exercised with humility, discipline, and respect for rightful order.
In Vaiśampāyana’s narration, Yudhiṣṭhira personally takes the horses’ reins, while Arjuna mounts the chariot and waves white ceremonial fans with golden handles from the right side—formal acts of honor and attendance accompanying a royal movement or procession.