Shloka 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें कर्णके रथके पह्ियेका पृथ्वीमें फैसना--इस विषयसे सम्बन्ध रखनेवाला नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९० ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ११८ श्लोक हैं।) वश ःःस बछ। अप ऋाल>ज | ः ! कर्णद्वारा पृथ्वीमें एकनवतितमो<ध्याय: भगवान् श्रीकृष्णका कर्णको चेतावनी देना और कर्णका वध संजय उवाच तमब्रवीद् वासुदेवो रथस्थो राधेय दिष्ट्या स्मरसीह धर्मम् प्रायेण नीचा व्यसनेषु मग्ना निन्दन्ति दैवं कुकृतं न तु स््वम्,संजय कहते हैं--राजन्! उस समय रथपर बैठे हुए भगवान् श्रीकृष्णने कर्णसे कहा --राधानन्दन! सौभाग्यकी बात है कि अब यहाँ तुम्हें धर्मकी याद आ रही है! प्राय: यह देखनेमें आता है कि नीच मनुष्य विपत्तिमें पड़नेपर दैवकी ही निन््दा करते हैं। अपने किये हुए कुकर्मोंकी नहीं
sañjaya uvāca | tam abravīd vāsudevo rathastho rādhēya diṣṭyā smarasīha dharmam | prāyeṇa nīcā vyasaneṣu magnā nindanti daivaṃ kukṛtaṃ na tu svam ||
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนกรรณปัรวะ บทที่เก้าสิบซึ่งเกี่ยวเนื่องกับเหตุที่ล้อรถศึกของกรรณะจมลงสู่แผ่นดินได้สิ้นสุดลง ॥90॥ ต่อไปเป็นบทที่เก้าสิบเอ็ด สัญชัยกล่าวว่า แล้ววาสุเทพ ศรีกฤษณะ ผู้ประทับบนรถศึก ได้ตรัสแก่ราธेय (กรรณะ) ว่า “นับว่าเป็นโชคที่ ณ ที่นี้และบัดนี้เจ้าระลึกถึงธรรมะได้ โดยมากมักเห็นว่า คนต่ำทรามเมื่อจมอยู่ในวิบัติ ย่อมโทษแต่ชะตา หาได้โทษความชั่วที่ตนกระทำไม่”
संजय उवाच
Educational Q&A
Krishna underscores moral accountability: in adversity, one should not blame fate alone but recognize one’s own actions (kukṛta) and responsibility within dharma.
On the battlefield, Krishna—on the chariot—addresses Karna at a critical moment, remarking pointedly that Karna’s sudden appeal to dharma in crisis contrasts with the common tendency to blame destiny rather than one’s own wrongdoing.