Shloka 42
मुकुट गिर जानेपर श्यामवर्ण, नवयुवक अर्जुन ऊँचे शिखरवाले नीलगिरिके समान शोभा पाने लगे। उस समय उन्हें तनिक भी व्यथा नहीं हुई। वे अपने केशोंको सफेद वस्त्रसे बाँधकर युद्धके लिये डटे रहे। श्वेत वस्त्रसे केश बाँधनेके कारण वे शिखरपर फैली हुई सूर्यदेवकी किरणोंसे प्रकाशित होनेवाले उदयाचलके समान सुशोभित हुए ।।
sañjaya uvāca |
mukuṭa-gire jāne para śyāma-varṇaḥ nava-yuvakaḥ arjunaḥ ūrdhva-śikhara-vān nīla-giri-sadṛśaṃ śobhāṃ prāpa | tasmin kāle tasya tan-mātram api vyathā na babhūva | sa keśān śveta-vastrena baddhvā yuddhāya sthitaḥ | śveta-vastra-baddha-keśatvāt sa śikhare prasṛtābhiḥ sūrya-kiraṇaiḥ prakāśita-udayācalavat suśobhitavān ||
aṃśumālinaḥ sūryasya putreṇa karṇena kṛtena iṣuṇā goputra-samprerṣitā | go-śabdātmaja-bhūṣaṇaṃ su-vihitaṃ su-vyaktaṃ su-prabham | dṛṣṭvā go-gatakaṃ jahāra mukuṭaṃ go-śabda-gopūr iva | gokarṇāsana-mardanaś ca na yayau prāpya mṛtyor vaśam ||
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อมงกุฎร่วงลง อรชุนผู้ผิวคล้ำและยังหนุ่มก็ยิ่งงามดุจภูเขาสีน้ำเงินที่มียอดสูง; แม้กระนั้นเขามิได้ระทมเลย เขามัดรวบผมด้วยผ้าขาวและยืนหยัดเพื่อศึก; ด้วยผ้าขาวที่ผูกผมนั้น เขาดูประหนึ่งภูเขาทิศบูรพาซึ่งยอดถูกแสงสุริยะที่แผ่กระจายส่องสว่าง แล้วกรรณะ โอรสแห่งสุริยะผู้รุ่งเรือง ก็ปล่อยศรอันรวดเร็วดุจอสรพิษ—ราวกับนาคมีชีวิตที่เกิดเองและคุ้มครองตนเอง ศรนั้นเล็งสู่เศียรของอรชุนแต่ไม่อาจพรากชีวิตได้ กลับฉกเอาเพียงมงกุฎ—เครื่องประดับที่พรหมสร้างไว้อย่างงดงามเป็นศิราภรณ์ของพระอินทร์ เปล่งประกายดุจดวงอาทิตย์ อรชุนผู้สามารถบดขยี้ “ศร-อสรพิษ” เช่นนั้นด้วยศรของตน มิได้ตกอยู่ใต้อำนาจมัจจุราช เขาไม่เปิดช่องให้ศัตรูได้โถมซ้ำ และยังคงมั่นคงในสมรภูมิ
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya steadiness under loss and shock: even when a prized emblem (the diadem) is taken, Arjuna does not collapse into grief or fear. Ethical strength here is self-mastery—maintaining resolve, protecting one’s duty in battle, and not giving the opponent a second opening.
Karna shoots a powerful arrow aimed at Arjuna’s head. It does not kill Arjuna but knocks away his radiant diadem—described as a divine ornament made by Brahmā for Indra. Arjuna, unshaken, ties his hair with a white cloth and continues fighting, shining like the sunrise mountain.