Shloka 363
नागो महाई " पार्थोत्तमाजत् प्रहरत् तरस्वी । ब्रह्माजीने तपस्या और प्रयत्न करके देवराज इन्द्रके लिये स्वयं ही जिसका निर्माण किया था
sañjaya uvāca | nāgo mahā… pārthottamāj jagat praharat tarasvī | brahmājine tapasā ca prayatnena ca devarājāya indrāya svayam eva yasya nirmāṇaṃ kṛtam āsīt | bahumūlyaṃ śatrubhyo bhayaṅkaraṃ dhārayituḥ paramasukhadāyakaṃ paramasugandhi ca | daityavadhecchayā kirīṭinā arjunāya svayaṃ devarāja indreṇa prasannacittena yaḥ kirīṭaḥ pradattaḥ | bhagavān śivaḥ varuṇa indraḥ kuberaś ca—ete deveśvarā api svaiḥ pinākapāśavajrabāṇarūpair uttamaiḥ astrāṇāṃ na taṃ nāśayituṃ śekuḥ | tam eva divyaṃ mukuṭaṃ karṇena sarpamukhabāṇena balāt hṛtam | durbhāvamānasaḥ sa mithyāpratijñaḥ vegavān nāgaḥ arjunasya mastakāt tam atyadbhutaṃ bahumūlyaṃ suvarṇacitritaṃ mukuṭam apāharat |
สัญชัยกล่าวว่า—นาคผู้มีกำลังและความเร็วมหาศาลพุ่งเข้าประหารอรชุน ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ปาณฑพ มงกุฎทิพย์นั้น—ซึ่งพรหมาได้สร้างขึ้นด้วยตบะและความเพียรเพื่อเทวราชอินทราเอง เป็นของล้ำค่า น่าสะพรึงแก่ศัตรู สบายยิ่งและหอมยิ่งสำหรับผู้สวม และต่อมาอินทราผู้ยินดีได้ประทานแก่อรชุนผู้สวมมงกุฎ ผู้มุ่งทำลายเหล่าไทตยะ—แม้เทวเจ้าผู้ยิ่งใหญ่อย่างศิวะ วรุณ อินทร และกุเบร ก็ยังไม่อาจทำลายได้ด้วยอาวุธชั้นเลิศของตน เช่น พินาก บ่วง วัชระ และศร แต่กรรณะกลับชิงเอาไปด้วยกำลัง โดยใช้ศรที่มีหน้าดุจงู นาคผู้ว่องไว—มีใจพยาบาทและผูกพันด้วยปณิธานอันลวง—ได้กระชากมงกุฎอันพิสดาร ล้ำค่า และประดับทองนั้นออกจากเศียรของอรชุน
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts divine protection and human conduct: even a god-given boon (Arjuna’s crown) can be compromised in the chaos of war when malice and stratagem prevail. It highlights the ethical tension in battle—victory pursued through deceptive or hostile intent (durbhāva, mithyā-pratijñā) undermines the ideal of righteous combat, reminding readers that dharma is tested most severely amid violence and rivalry.
Sañjaya reports that Karṇa, using a serpent-powered, serpent-faced arrow, forcibly removes Arjuna’s divine crown. The crown is described as originally crafted by Brahmā for Indra and later gifted by Indra to Arjuna; it is so extraordinary that even major gods with their signature weapons could not destroy it—yet it is seized in battle through Karṇa’s Nāga-associated missile.