Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

अध्याय ९ — कर्णस्य प्रहारः, योधयुग्मनियोजनम्, शैनेय-कैकेययोर्युद्धविन्यासः

हत्वा युधिष्ठिरानीक॑ पञ्चालानां रथव्रजान्‌ । प्रताप्प शरवर्षेण दिश: सर्वा महारथ:,युधिष्ठिरकी सेना तथा पांचाल रथियोंके समुदायका संहार करके जिस महारथी वीरने अपने बाणोंकी वर्षसे सम्पूर्ण दिशाओंको संतप्त कर दिया और वज्धारी इन्द्र जैसे असुरोंको अचेत कर देते हैं, उसी प्रकार जिसने रणभूमिमें कुन्तीकुमारोंको मोहमें डाल दिया था, वही किस तरह मारा जाकर आँधीके उखाड़े हुए वृक्षके समान धरतीपर पड़ा है?

dhṛtarāṣṭra uvāca | hatvā yudhiṣṭhirānīkaṃ pañcālānāṃ rathavrajam | pratāpaḥ śaravarṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ | yudhiṣṭhirakī senā tathā pāñcāla-rathīnāṃ samūhasya saṃhāraṃ kṛtvā yaḥ śaravarṣeṇa sarvā diśaḥ santāpayām āsa, vajradhara-indra iva dānavān acetayati sma, tathā raṇabhūmau kuntīkumārān mohayan yaḥ, sa kathaṃ hataḥ pracaṇḍa-vāyunoddhṛta-vṛkṣa iva bhūmau patitaḥ?

ธฤตราษฏระตรัสว่า— ครั้นสังหารกระบวนทัพของยุธิษฐิระและหมู่รถศึกแห่งปัญจาลแล้ว มหารถีผู้นั้นได้แผดเผาทุกทิศด้วยพายุแห่งศร ดุจพระอินทร์ผู้ทรงวัชระทำให้อสูรสิ้นสติ ฉันใด เขาก็ทำให้บุตรแห่งกุนตีตกอยู่ในความหลงฉันนั้น แล้วเหตุไฉนวีรบุรุษผู้นั้นจึงถูกสังหาร และบัดนี้นอนอยู่บนแผ่นดินดุจต้นไม้ที่ถูกพายุร้ายถอนราก?

हत्वाhaving slain
हत्वा:
Karma
TypeVerb
Rootहन् (√हन्)
Formक्त्वा (absolutive/gerund), parasmaipada (usage), non-finite
युधिष्ठिर-अनीकम्Yudhiṣṭhira's army/host
युधिष्ठिर-अनीकम्:
Karma
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर + अनीक
Formneuter, accusative, singular
पञ्चालानाम्of the Pāñcālas
पञ्चालानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपञ्चाल
Formmasculine, genitive, plural
रथ-व्रजान्troops/companies of chariots (chariot-bands)
रथ-व्रजान्:
Karma
TypeNoun
Rootरथ + व्रज
Formmasculine, accusative, plural
प्रताप्यhaving scorched/tormented
प्रताप्य:
Karma
TypeVerb
Rootतप् (√तप्) with प्र-
Formल्यप् (absolutive/gerund), parasmaipada (usage), non-finite
शर-वर्षेणby a rain/shower of arrows
शर-वर्षेण:
Karana
TypeNoun
Rootशर + वर्ष
Formneuter, instrumental, singular
दिशःthe directions
दिशः:
Karma
TypeNoun
Rootदिश्
Formfeminine, accusative, plural
सर्वाःall
सर्वाः:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
Formfeminine, accusative, plural
महा-रथःthe great chariot-warrior
महा-रथः:
Karta
TypeNoun
Rootमहा + रथ
Formmasculine, nominative, singular

धृतराष्ट उवाच

D
Dhṛtarāṣṭra
Y
Yudhiṣṭhira
P
Pañcālas
K
Kuntī
K
Kuntī’s sons (Pāṇḍavas)
I
Indra (Vajradhara)

Educational Q&A

The verse highlights the instability of worldly power: even a warrior who overwhelms armies and seems invincible can fall suddenly. Dhṛtarāṣṭra’s astonishment also exposes the ethical blindness born of attachment—his mind measures events by might and victory, yet the battlefield reveals the fragility of all such claims.

Dhṛtarāṣṭra, hearing news from the war, recalls a particular great warrior’s devastating feats—destroying Yudhiṣṭhira’s formation and Pañcāla chariot troops, scorching the directions with arrows, and confounding Kuntī’s sons. He then asks in disbelief how that same hero has been killed and lies fallen like an uprooted tree.