Shloka 63
भयातुरा एकरथौ समाश्रयं- स्ततो5भवत् त्वद्धुतमेव सर्वतः | तत्पश्चात् आपके और शत्रुपक्षेके सैनिक जब बाणोंसे फैले हुए अन्धकारमें कुछ भी देख न सके, तब भयसे आतुर हो उन दोनों प्रधान रथियोंकी शरणमें आ गये। फिर तो चारों ओर अद्भुत युद्ध होने लगा
sañjaya uvāca | bhayāturā ekarathau samāśrayaṃs tato 'bhavat tvadbhutam eva sarvataḥ | tatpaścāt āpake ca śatrupakṣe ca sainikāḥ yadā bāṇaiḥ prasṛte 'ndhakāre kiñcid api na paśyanti sma, tadā bhayāturāḥ tau dvau pradhāna-rathī samāśritāḥ | tataḥ sarvata adbhutaṃ yuddham abhavat ||
สัญชัยกล่าวว่า เหล่านักรบผู้หวาดหวั่นต่างพากันเข้าพึ่งพิงสองมหารถีผู้เลิศนั้น แล้วศึกอันน่าพิศวงและดุเดือดก็อุบัติขึ้นทั่วทุกทิศ ครั้นต่อมา เมื่อทหารทั้งฝ่ายท่านและฝ่ายศัตรูมองไม่เห็นสิ่งใดเลยในความมืดที่แผ่ซ่านด้วยห่าลูกศร พวกเขาก็แตกตื่นเข้ามาเบียดเสียดขอความคุ้มครองจากวีรบุรุษทั้งสอง; นับแต่นั้นการรบก็ยิ่งน่าอัศจรรย์และเข้มข้นไปทุกทิศทาง
संजय उवाच
Educational Q&A
In crisis, ordinary fighters instinctively seek the shelter of capable leaders; the verse highlights battlefield psychology—fear, confusion, and the stabilizing role of principal warriors—within the larger frame of kṣatriya-dharma where courage and protection of one’s troops are central.
A dense ‘darkness’ created by showers of arrows makes visibility impossible for both armies. Terrified soldiers on both sides cluster around two leading chariot-champions for protection, and the combat escalates into an extraordinary, all-encompassing clash.