Shloka 51
तत्राजम्मुर्महेष्वासा रुवन्तो भैरवान् रवान् । पाण्डव-सेनाको युद्धसे विमुख हुई देख आपके महाधनुर्धर पुत्र भीषण गर्जना करते हुए वहाँ आ पहुँचे ।। दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युत:
sañjaya uvāca | tatrājam murmaheṣvāsā ruvanto bhairavān ravān | pāṇḍava-senāko yuddhase vimukha huī dekh āpake mahā-dhanurdhara putra bhīṣaṇa garjanā karate hue vahā̃ ā pahũce || duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥ |
สัญชัยกล่าวว่า—ที่นั่นเหล่านักธนูผู้ยิ่งใหญ่พากันมาถึงพร้อมเปล่งเสียงคำรามอันน่าสะพรึง ครั้นเห็นกองทัพปาณฑพหันเหจากศึก บรรดาบุตรของพระองค์ผู้เป็นยอดนักธนูก็กรูกันมาถึง ณ ที่นั้นด้วยเสียงกึกก้องน่าหวาดหวั่น และท้าวทุรโยธน์ ข้าแต่พระราชา เปี่ยมด้วยความยินดีอย่างยิ่ง
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how battlefield perceptions—such as seeing an opponent withdraw—can inflate confidence and joy, even when the larger moral and strategic reality may be complex. It implicitly cautions against pride and premature triumphalism, a recurring ethical undercurrent in the Mahābhārata’s war narrative.
Sañjaya reports that, at a particular moment, terrifying war-cries rise as great archers arrive. Observing the Pāṇḍava forces turning away from the fight, Dhṛtarāṣṭra’s sons (the Kaurava warriors) surge in with fearsome roars, and Duryodhana becomes exceedingly pleased.