Shloka 63
कर्णनिधनवृत्तान्तनिवेदनम् | Reporting Karṇa’s Fall to Yudhiṣṭhira
अधर्म नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिन: । प्राणसंकटकालमें, विवाहमें, समस्त कुटुम्बियोंके प्राणान््तका समय उपस्थित होनेपर तथा हँसी-परिहास आरम्भ होनेपर यदि असत्य बोला गया हो तो वह असत्य नहीं माना जाता। धर्मके तत्त्वको जाननेवाले विद्वान् उक्त अवसरोंपर मिथ्या बोलनेमें पाप नहीं समझते ।। यः स्तेनैः सह सम्बन्धान्मुच्यते शपथैरपि
adharma nātra paśyanti dharmatattvārthadarśinaḥ | prāṇasaṅkaṭakāle, vivāhe, samasta-kuṭumbiyāṁ-ke prāṇāntakaḥ samaya upasthita honepar tathā haṁsī-parihāsa ārambha honepar yadi asatya bolā gayā ho to vaha asatya nahīṁ mānā jātā | dharmake tattvako jānanevāle vidvān ukta avasaroṁpar mithyā bolane meṁ pāpa nahīṁ samajhate || yaḥ stenaiḥ saha sambandhān mucyate śapathair api
วายุกล่าวว่า—ผู้รู้ผู้เห็นแก่นแท้และความหมายแห่งธรรม ย่อมไม่เห็นว่าเป็นอธรรมในข้อนี้ หากในยามคับขันเพื่อรักษาชีวิต ในกาลสมรส เมื่อชีวิตของทั้งตระกูลตกอยู่ในภยันตราย หรือเมื่อการหยอกล้อขบขันได้เริ่มขึ้นแล้ว แม้จะกล่าวถ้อยคำที่ไม่ตรงกับความจริง ก็ไม่ถือเป็นความเท็จในความหมายทางศีลธรรม บัณฑิตผู้รู้สาระแห่งธรรมไม่เห็นว่าเป็นบาปที่จะกล่าวมุสาวาทในกาลเช่นนั้น อีกทั้งผู้ใดหลุดพ้นจากความเกี่ยวข้องกับโจร—แม้ด้วยคำสาบาน—ผู้นั้นก็ไม่เป็นที่ติเตียน
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Truthfulness is a central value, but dharma is context-sensitive: in situations like saving life, marriage conventions, protecting a family from imminent death, or playful joking, a statement that is technically untrue may not carry the moral fault of ‘lying’ when it serves a higher ethical purpose and lacks harmful intent.
Vāyudeva is articulating a dharma-śāstric principle: the ethical evaluation of speech depends on circumstance and intention. He lists recognized contexts where ‘asatya/mithyā’ is treated as non-sinful, and adds that even an oath used to sever ties with wrongdoers (like thieves) is not censured.