Shloka 33
काकोपमोपदेशः
The Crow-and-Swan Exemplum as Counsel to Karṇa
रथपर बैठे हुए ही दुर्योधनका कवच फाड़कर वह शक्ति उसकी छातीमें चुभ गयी। इससे अत्यन्त उद्विग्नचित्त होकर दुर्योधन गिरा और मूर्च्छित हो गया ।। भीमस्तमाह च ततः: प्रतिज्ञामनुचिन्तयन् । नायं वध्यस्तव नृप इत्युक्त: स न्यवर्तत,उस समय भीमसेनने अपनी प्रतिज्ञाका विचार करते हुए युधिष्ठिस्से कहा--“महाराज! यह राजा दुर्योधन आपका वध्य नहीं है।” उनके ऐसा कहनेपर राजा युधिष्ठिर उसके वधसे निवृत्त हो गये
rathopaviṣṭasyaiva duryodhanasya kavacaṃ vidārya sā śaktir asya vakṣasi prāviśat | tena atyantaṃ udvignacitto duryodhano nipapāta mūrcchito 'bhavat || bhīmas tam āha ca tataḥ pratijñām anucintayan | nāyaṃ vadhyas tava nṛpa ity uktaḥ sa nyavartata ||
ขณะทุรโยธน์ยังนั่งอยู่บนรถศึก ศัสตรานั้นฉีกเกราะแล้วแทงทะลุอก เขาจิตใจปั่นป่วนยิ่งนัก จึงทรุดลงและสลบไป ครั้นแล้วภีมเสนระลึกถึงปฏิญาณของตน จึงทูลยุธิษฐิระว่า “ข้าแต่มหาราช ทุรโยธน์ผู้นี้มิใช่ผู้ที่พระองค์พึงประหาร” เมื่อได้ฟังดังนั้น ธรรมราชยุธิษฐิระก็ทรงงดเว้นจากการฆ่าเขา
संजय उवाच
Educational Q&A
Even in war, dharma operates through self-restraint and fidelity to one’s pledged word. Bhīma’s reminder shows that victory is not pursued by abandoning ethical boundaries; a king’s action must remain aligned with rightful conduct and agreed limits of combat.
Duryodhana is struck on the chest by a śakti that tears through his armor, causing him to fall unconscious. Immediately afterward, Bhīma—mindful of his vow—tells Yudhiṣṭhira that Duryodhana is not for Yudhiṣṭhira to kill, and Yudhiṣṭhira refrains from slaying him.