Shloka 123
Adhyāya 10: Śrutakarmā’s Engagements; Prativindhya–Citra Duel; Drauṇi Advances toward Bhīma
उपाया: पण्डितै:ः प्रोक्तास्ते तु दैवमुपाश्रिता: । “विद्वानोंने अभीष्ट अर्थकी सिद्धि करानेवाले चार उपाय बताये हैं--राग (राजाके प्रति सैनिकोंकी भक्ति)
upāyāḥ paṇḍitaiḥ proktās te tu daivam upāśritāḥ |
สัญชัยกล่าวว่า—“บัณฑิตทั้งหลายได้กล่าวถึงอุบายสี่ประการเพื่อให้บรรลุสิ่งที่ปรารถนา คือ รากะ (ความภักดี/ความผูกพัน), โยคะ (ทรัพยากรและปัจจัย), ทักษตา (ความเพียร กำลัง และความชำนาญ) และนีติ (นโยบาย/กลยุทธ์); แต่ทั้งหมดนั้นย่อมขึ้นอยู่กับเดวะ คือชะตากรรม”
संजय उवाच
Educational Q&A
Even well-devised human strategies (upāya) do not guarantee success; their outcome is ultimately contingent on daiva (destiny). The verse frames an ethical realism: one should act wisely and diligently, yet remain aware that results may lie beyond control.
Sañjaya, narrating events to Dhṛtarāṣṭra in the Karṇa Parva context, reflects on the limits of counsel and strategy in war: although the wise prescribe methods for achieving aims, the unfolding of the battle is governed by fate as well as effort.