Adhyaya 78
दुर्योधनकवचविमर्शः (Duryodhana’s Armor and the Tactical Reassessment)
Upa-parva: Duryodhana-kavaca-prasaṅga (Armor and Countermeasure Episode)
Saṃjaya reports a close-range exchange where Duryodhana strikes Arjuna, the horses, and Vāsudeva, even severing the goad, signaling a momentary tactical advantage. Arjuna counters with successive volleys, yet the arrows appear to fall away without effect, producing an anomaly that Kṛṣṇa explicitly notes as unprecedented. Kṛṣṇa questions Arjuna’s condition and the possibility of fate’s timing, framing the failure as requiring explanation rather than mere effort. Arjuna attributes the protective arrangement to Droṇa, describing the kavaca as extraordinarily concealing and resistant—beyond ordinary penetration, even in mythic comparison. The narrative then shifts to escalation: Arjuna attempts empowered deployment, but Drauni (Aśvatthāman) uses an all-weapon-nullifying counter to sever the missiles, prompting Arjuna to acknowledge constraints on repeated use. Duryodhana renews pressure; Arjuna, angered, targets non-armor vulnerabilities by disabling horses, charioteer, bow, and chariot components, briefly rendering Duryodhana chariotless. Kaurava reinforcements encircle Arjuna; visibility collapses under astric rain and massed troops until Arjuna’s renewed bow-sound and Kṛṣṇa’s conch (Pāñcajanya) restore momentum, dispersing the press and provoking renewed counter-cries from allied protectors.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—अभिमन्यु-वध के बाद की वह रात भारी अपशकुनों से भरी थी; रूखे, दारुण, भय-सूचक वायु चले और कौरव-सेना के मन में अनिष्ट की छाया उतर आई। → देवगण तक नर-नारायण के क्रुद्ध होने की आशंका से व्यथित हो उठते हैं; उधर सूर्योदय पर सूर्य-मंडल में परिधि जैसे उत्पात दिखते हैं। कौरव-शिविर में हाथी-घोड़े मल-मूत्र त्यागते, रोते-चिल्लाते हैं—और अर्जुन की उग्र प्रतिज्ञा सुनकर भय और बढ़ जाता है कि जयद्रथ प्रभात तक नहीं बचेगा। → श्रीकृष्ण सुभद्रा को आश्वस्त करते हैं—अभिमन्यु ने क्षात्रधर्म को आगे रखकर सत्पुरुषों की गति पाई है; और जयद्रथ, बालघातक पापी, अपने अवलेप का फल शीघ्र पाएगा—चाहे मनुष्य, नाग, पिशाच, निशाचर, देव-असुर कोई भी उसे घेर लें, प्रभात में वह नहीं बचेगा। → शोक के बीच कृष्ण का वचन शोक को दिशा देता है: अभिमन्यु के यश और परलोक-गति का स्मरण, तथा प्रतिशोध को धर्म-युद्ध की मर्यादा में बाँधकर अर्जुन की प्रतिज्ञा को निर्णायक लक्ष्य बना देता है। कौरव-सेना भयाक्रांत होकर आने वाले दिन की अनिवार्य विपत्ति का अनुमान करती है। → प्रभात होते ही अर्जुन की प्रतिज्ञा की परीक्षा होगी—क्या कौरव-व्यूह जयद्रथ को बचा पाएगा, या अपशकुनों की भविष्यवाणी सत्य सिद्ध होगी?
Shlokas
Verse 1
अफ---रू- >> सप्तसप्ततितमो<ध्याय: नाना प्रकारके अशुभसूचक उत्पात
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช ด้วยความทุกข์และโศกครอบงำ วาสุเทวะ (พระกฤษณะ) และธนัญชัย (อรชุน) นอนตลอดราตรีประหนึ่งอสรพิษ ถอนลมหายใจยาวหนักหน่วง ทั้งสองมิได้พบความหลับเลยในคืนนั้น
Verse 2
नरनारायणोौ क्रुद्धौ ज्ञात्वा देवा: सवासवा: । व्यथिताश्रिन्तयामासु: किंस्विदेतद् भविष्यति,नर और नारायणको कुपित जान इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता व्यथित हो चिन्ता करने लगे; यह क्या होनेवाला है?
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นรู้ว่านรและนารายณะกริ้วแล้ว เหล่าเทพทั้งปวงพร้อมด้วยพระอินทร์ก็สะทกสะท้านด้วยความกังวล และพากันครุ่นคิดว่า “บัดนี้จักเกิดสิ่งใดขึ้นเล่า?”
Verse 3
ववुश्व॒ दारुणा वाता रूक्षा घोराभिशंसिन: । सकबन्धस्तथा<5<दित्ये परिधि: समदृश्यत,रूक्ष, भयसूचक एवं दारुण वायु बहने लगी। (दूसरे दिन सूर्योदय होनेपर) सूर्यमण्डलमें कबन्धयुक्त घेरा देखा गया
สัญชัยกล่าวว่า—ลมอันหยาบกร้านรุนแรงและเป็นลางร้ายพัดกระหน่ำขึ้น ครั้นรุ่งขึ้นยามอาทิตย์อุทัย ก็ปรากฏวงแหวนรอบดวงอาทิตย์ มีเค้าคล้าย ‘กพันธะ’ คือร่างไร้เศียร เป็นนิมิตน่าหวาดหวั่น
Verse 4
शुष्काशन्यश्न निष्पेतु: सनिर्घाता: सविद्युत: । चचाल चापि पृथिवी सशैलवनकानना,बिना वर्षके ही वज्र गिरने लगे। आकाशमें बिजलीकी चमकके साथ भयंकर गर्जना होने लगी। पर्वत, वन और काननोंसहित पृथ्वी काँपने लगी
สัญชัยกล่าวว่า—แม้มิได้มีฝน ฟ้าก็ผ่าลงมาพร้อมสายฟ้าและเสียงคำรามกึกก้อง แผ่นดินสั่นสะเทือน ทั้งภูผา พนไพร และพฤกษาวนาล้วนไหวหวั่นไปด้วยกัน
Verse 5
चुक्षुभुश्न महाराज सागरा मकरालया: । प्रतिस्त्रोत: प्रवृत्ताश्न॒ तथा गन्तुं समुद्रगा:
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช มหาสมุทรอันเป็นที่สถิตแห่งมกราทั้งหลายปั่นป่วนเดือดพล่าน และสายน้ำทั้งหลายที่ไหลลงสู่ทะเลกลับไหลทวนกระแส ประหนึ่งจะย้อนคืนสู่ต้นกำเนิดของตน เป็นนิมิตแห่งความวิปริตใหญ่หลวงในโลก
Verse 6
रथाश्वनरनागानां प्रवृत्तमधरोत्तरम् । क्रव्यादानां प्रमोदार्थ यमराष्ट्रविवृद्धये,मांसभक्षी प्राणियोंके आनन्द और यमराजके राज्यकी वृद्धिके लिये रथ, घोड़े, मनुष्य और हाथियोंके नीचे-ऊपरके ओषछ्ठ फड़कने लगे
สัญชัยกล่าวว่า—ในศึกนั้น ความอึกทึกท่ามกลางรถศึก ม้า มนุษย์ และช้าง พลุ่งขึ้นแล้วลดลงเป็นระลอกดุจคลื่น; ประหนึ่งเพื่อให้เหล่าสัตว์กินซากได้ยินดี และเพื่อเพิ่มพูนอาณาจักรของยม ผู้เป็นเจ้าแห่งความตาย
Verse 7
वाहनानि शकुृम्मूत्रे मुमुचू रुरुदुश्न ह । तान् दृष्टवा दारुणान् सर्वनुत्पाताँललोमहर्षणान्
สัญชัยกล่าวว่า—ช้าง ม้า และพาหนะทั้งหลายถ่ายมูลปัสสาวะแล้วส่งเสียงร้องคร่ำครวญ ครั้นเห็นลางร้ายอันน่าสะพรึงและทำให้ขนลุกเหล่านั้น โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ และเมื่อได้ยินปณิธานอันน่ากลัวของอรชุนผู้เกรียงไกรนามสวฺยสาจิน กองทัพของท่านทั้งมวลก็สะท้านด้วยความทุกข์และหวาดหวั่น
Verse 8
सर्वे ते व्यथिता: सैन्यास्त्वदीया भरतर्षभ । श्रुत्वा महाबलस्योग्रां प्रतिज्ञां सव्यसाचिन:
สัญชัยกล่าวว่า—โอ้ผู้เป็นโคอุสภะแห่งภารตะ ครั้นได้ยินปณิธานอันกร้าวของสวฺยสาจิน (อรชุน) ผู้มีกำลังยิ่ง กองทัพของท่านทั้งหมดก็หวั่นไหวและทุกข์ร้อน
Verse 9
अथ कृष्णं महाबाहुरब्रवीत् पाकशासनि: । आश्वासय सुभद्रां त्वं भगिनीं स्नुषया सह
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วอรชุน ผู้มีแขนยิ่งใหญ่ บุตรแห่งอินทร์ กล่าวแก่กฤษณะว่า—“โอ้มาธวะ จงปลอบประโลมสุภัทรา น้องสาวของท่าน พร้อมด้วยบุตรสะใภ้ของนาง ด้วยถ้อยคำอันสงบ จริง และสมเหตุสมผล จงขจัดความโศกของอุตตราและสหายหญิงของนางเสีย”
Verse 10
स््नुषां चास्या वयस्याश्व विशोका: कुरु माधव । साम्ना सत्येन युक्तेन वचसा55श्वासय प्रभो
“โอ้มาธวะ จงทำให้บุตรสะใภ้ของนางและสหายสาวของนางพ้นจากความโศกโดยเร็วเถิด ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า จงปลอบประโลมพวกนางด้วยถ้อยคำอันอ่อนโยน จริง และสมเหตุสมผล”
Verse 11
ततोडर्जुनगृहं गत्वा वासुदेव: सुदुर्मना: । भगिनीं पुत्रशोकार्तामाश्वचासयत दुःखिताम्
แล้ววาสุเทวะผู้หม่นหมองด้วยความโศกก็ไปยังที่พำนักของอรชุน ณ ค่ายทัพ และได้ปลอบประโลมพี่สาวของตน ผู้ทุกข์ระทมด้วยความเศร้าโศกจากการสูญเสียบุตร
Verse 12
वायुदेव उवाच मा शोकं कुरु वार्ष्णेयि कुमारं प्रति सस्नुषा । सर्वेषां प्राणिनां भीरु निष्ैषा कालनिर्मिता
วายุเทพกล่าวว่า “โอ วารษ์เณยี! เจ้าและอุตตราผู้เป็นสะใภ้ อย่าได้โศกเศร้าเพราะกุมารอภิมันยุเลย โอผู้หวาดหวั่น! กาลย่อมทำให้สรรพสัตว์ทั้งปวงต้องประสบสภาพเช่นนี้ในสักวันหนึ่ง”
Verse 13
/// | ( ३२३४॥॥॥ ४८८ £2: कुले जातस्य धीरस्य क्षत्रियस्य विशेषत: । सदृशं मरणं होतत् तव पुत्रस्य मा शुच:
บุตรของเจ้ากำเนิดในตระกูลสูง เป็นผู้มั่นคงและกล้าหาญ ยิ่งกว่านั้นเป็นกษัตริย์นักรบ ความตายเช่นนี้เหมาะสมแก่เขา ดังนั้นอย่าได้โศกเศร้า
Verse 14
दिष्ट्या महारथो धीर: पितुस्तुल्यपराक्रम: । क्षात्रेण विधिना प्राप्तो वीराभिलषितां गतिम्
นับเป็นมหามงคลที่อภิมันยุ มหารถผู้แน่วแน่ ผู้มีเดชานุภาพเสมอบิดา ได้ปฏิบัติตามบัญญัติแห่งธรรมของกษัตริย์นักรบ และบรรลุคติอันประเสริฐที่เหล่าวีรชนใฝ่หา
Verse 15
जित्वा सुबहुश: शत्रून् प्रेषयित्वा च मृत्यवे । गत: पुण्यकृतां लोकान् सर्वकामदुहो$क्षयान्
เมื่อได้พิชิตศัตรูมากมายและส่งคนจำนวนมากไปสู่แดนแห่งมัจจุราชแล้ว เขาก็จากไปสู่โลกอันไม่เสื่อมสูญของผู้กระทำบุญ—โลกที่บันดาลให้ความปรารถนาอันควรทั้งปวงสำเร็จ
Verse 16
तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन प्रज्ञयापि च । सन््तो यां गतिमिच्छन्ति तां प्राप्तस्तव पुत्रक:
ด้วยตบะ พรหมจรรย์ การสดับเล่าเรียนพระคัมภีร์ และปัญญาอันแหลมคม บุตรของท่านได้บรรลุสภาวะเดียวกับที่ผู้ทรงธรรมทั้งหลายใฝ่หา
Verse 17
वीरसूर्वीरपत्नी त्वं वीरजा वीरबान्धवा । मा शुचस्तनयं भद्रे गत: स परमां गतिम्
แม่ผู้ประเสริฐเอ๋ย ท่านเป็นมารดาของวีรบุรุษ เป็นภริยาของวีรบุรุษ เกิดในวงศ์วีรชน และเป็นญาติของวีรชนทั้งหลาย อย่าโศกเศร้าเพราะบุตรเลย เขาได้ไปสู่สภาวะอันสูงสุดแล้ว
Verse 18
प्राप्स्यते चाप्पसौ पाप: सैन्धवो बालघातक: । अस्यावलेपस्य फलं ससुहृद्गणबान्धव:
โอ้สตรีผู้มีสะโพกงาม ไสณฑวะผู้บาปนั้น—ผู้สังหารเด็ก—จักพบจุดจบในสายน้ำ พร้อมด้วยมิตรสหายและวงศ์ญาติ เขาจักเก็บเกี่ยวผลแห่งความโอหังนี้
Verse 19
व्युष्टायां तु वरारोहे रजन्यां पापकर्मकृत् । न हि मोक्ष्यति पार्थात् स प्रविष्टो5प्पमरावतीम्
โอ้สตรีผู้สูงศักดิ์ ครั้นราตรีนี้ล่วงไปและรุ่งอรุณมาถึง ผู้กระทำบาปนั้นจักไม่อาจรอดพ้นจากปารถะ (อรชุน) ได้ แม้เข้าไปหลบซ่อนในอมราวตี ก็ยังไม่พ้นจากมืออรชุน
Verse 20
श्वरः शिर: श्रोष्यसे तस्य सैन्धवस्य रणे हृतम् । समन्तपज्चकाद् बाहूं विशोका भव मा रुद:
พรุ่งนี้ท่านจักได้ยินว่า ในสนามรบ ศีรษะของไสณฑวะ (ชัยทรถ) ถูกตัดขาด และตกไปพ้นเขตสมันตปัญจกะ ดังนั้นจงละความโศก อย่าร่ำไห้เลย
Verse 21
क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य गत: शूरः सतां गतिम् । यां गतिं प्राप्तुयामेह ये चान्ये शस्त्रजीविन:
วายุตรัสว่า “เมื่อยกธรรมของกษัตริย์นักรบไว้เป็นใหญ่ วีรบุรุษผู้นั้นได้บรรลุคติอันเป็นทางไปของสัตบุรุษแล้ว คติอันเดียวกันนั้นแลที่เราทั้งหลาย และนักรบผู้ถือศัสตราอื่น ๆ ในโลกนี้ปรารถนาจะไปให้ถึง”
Verse 22
व्यूढोरस्को महाबाहुरनिवर्ती रथप्रणुत् । गतस्तव वरारोहे पुत्र: स्वर्ग ज्वरं जहि
วายุตรัสว่า “โอ้สตรีผู้มีสะโพกงาม บุตรของเจ้า—อกผาย ไหล่กว้าง แขนแกร่ง ไม่เคยถอยจากศึก และเป็นผู้พิชิตนักรบรถศึกฝ่ายศัตรู—ได้ไปสู่สวรรค์แล้ว จงสลัดไข้แห่งความโศกเสียเถิด และสงบใจ”
Verse 23
अनुयातश्च पितरं मातृपक्षं च वीर्यवान् सहस्रशो रिपून् हत्वा हत: शूरो महारथ:,बलवान, शूरवीर और महारथी अभिमन्यु पितृकुल तथा मातृकुलकी मर्यादाका अनुसरण करते हुए सहस्रों शत्रुओंको मारकर मरा है
วายุตรัสว่า “วีรบุรุษผู้ทรงเดชนั้นดำเนินตามธรรมและเกียรติแห่งวงศ์บิดาและวงศ์มารดา ครั้นสังหารศัตรูนับพันแล้ว วีรชนผู้เป็นมหารถีก็ล้มลงเอง—เป็นความตายอันสมศักดิ์ศรีของนักรบ”
Verse 24
आश्वासय स्नुषां राज्ञि मा शुच: क्षत्रिये भृशम् । श्र: प्रियं न कक विशोका भव नन्दिनि
วายุตรัสว่า “โอ้พระราชินีผู้เป็นดุจพี่น้อง อย่าโศกเศร้าเกินควร จงปลอบประโลมบุตรสะใภ้เถิด โอ้ธิดากษัตริย์ผู้ยังความยินดีแก่ราชวงศ์ พรุ่งนี้เมื่อได้ฟังข่าวอันเป็นที่รักยิ่งจากเราแล้ว จงเป็นผู้ไร้โศก”
Verse 25
यत् पार्थेन प्रतिज्ञातं तत् तथा न तदन्यथा । चिकीर्षितं हि ते भर्तुर्न भवेज्जातु निष्फलम्
“สิ่งใดที่ปารถะ (อรชุน) ได้ปฏิญาณไว้ สิ่งนั้นจักสำเร็จดังเดิม มิใช่อย่างอื่น ผู้ใดก็หาอาจหักล้างได้ไม่ เพราะสิ่งที่นายของเจ้ามุ่งหมายจะกระทำ ย่อมไม่เป็นหมันเลย”
Verse 26
यदि च मनुजपन्नगा: पिशाचा रजनिचरा: पतगाः सुरासुराश्न । रणगतमभियान्ति सिन्धुराजं॑ न स भविता सह तैरपि प्रभाते
แม้มนุษย์ นาค ปิศาจ ผู้ท่องราตรี นกทั้งหลาย—กระทั่งเหล่าเทพและอสูร—จะยกมาสู่สมรภูมิเพื่อเกื้อหนุนพระราชาแห่งสินธุ คือชัยทรถะก็ตาม ครั้นรุ่งอรุณเขาย่อมไม่รอด; เขาจะพินาศพร้อมกับผู้ช่วยเหล่านั้นทั้งหมด
Verse 77
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राश्चासने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
ดังนี้ ในมหาภารตะอันศักดิ์สิทธิ์ ภาคโทรณปรวะ ตอนประติชญาปรวะ บทที่เจ็ดสิบเจ็ด อันมีนามว่า “การปลอบประโลมสุภัทรา” ได้สิ้นสุดลง
Verse 515
हैँ |। हि
ตอนนี้ข้อความที่สืบทอดมาขาดวิ่น ไม่ปรากฏถ้อยคำที่สมบูรณ์และมีความหมาย ดังนั้นจึงไม่อาจแปลให้เป็นเรื่องราวที่สอดคล้องได้ หากไม่ตรวจสอบฉบับที่ชำระแก้
Frequently Asked Questions
The dilemma is operational and ethical: whether to persist with conventional force when it proves ineffective, or to shift to specialized means that intensify escalation—balancing kṣatriya resolve with disciplined restraint and accurate diagnosis.
The chapter models crisis reasoning: recognize anomalies, interrogate causes, and adapt method. Competence is shown not only in strength but in analytical recalibration and coordinated action under uncertainty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level significance is implicit—understanding protective systems (kavaca) and counter-systems (astric nullification) as narrative instruments for examining limits of agency and the necessity of adaptive judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.