Adhyaya 76
द्रोणानीक-व्यतिक्रमः — Kṛṣṇa–Arjuna Break Through Droṇa’s Array
Upa-parva: Jayadratha-vadha Upākhyāna (Droṇa-parva war episode)
Saṃjaya reports that fear spreads among the Kauravas as Vāsudeva and Dhanaṃjaya appear to have crossed beyond the dense, difficult-to-penetrate Droṇa-array. Warriors rally with renewed steadiness, yet many do not return, likened to rivers not turning back from the ocean; those who withdraw are described through a moralizing contrast, accruing ‘kilbiṣa’ (fault) as they turn away. The two heroes are repeatedly compared to cosmic and natural forces—sun and fire freed from eclipse, fish tearing through a net—signaling both tactical release from weapon-congestion and a surge in offensive tempo that agitates the army like sea-creatures stirring an ocean. Kaurava estimations shift: Jayadratha’s survival is doubted, while hope persists that Droṇa and Kṛtavarman might still contain Kṛṣṇa and Arjuna. The pair confer explicitly on Jayadratha’s impending death, asserting resolve even against divine protection. Nearing Jayadratha, their posture becomes predatory and time-focused. Duryodhana, armored by Droṇa and advancing swiftly, interposes in front of them; the armies respond with instruments and roars, and Kṛṣṇa addresses Arjuna with timely counsel as the confrontation tightens.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि अर्जुन ने जयद्रथ-वध की प्रतिज्ञा कर ली है—और उसी क्षण श्रीकृष्ण, सारथी होकर भी, नीति और यथार्थ का कठोर दर्पण अर्जुन के सामने रख देते हैं। → कृष्ण अर्जुन को टोकते हैं कि भाइयों की सम्मति जाने बिना इतना भारी वचन दे देना साहस है; अब यह प्रतिज्ञा केवल व्यक्तिगत नहीं रही—समस्त पाण्डव-सेना की प्रतिष्ठा और हँसी-उड़ाए जाने का भय इससे जुड़ गया है। उधर कौरव-पक्ष जयद्रथ की रक्षा हेतु द्रोण से विशेष व्यूह-रचना और सुरक्षा-व्यवस्था का आग्रह करता है; जयद्रथ को ‘वीरों द्वारा रक्षित’ रखने का संकल्प उभरता है। → कृष्ण का निर्णायक आश्वासन—वासुदेव के साथ संयुक्त कौन्तेय तीनों लोकों तक को जीत/वध करने में समर्थ है—अर्जुन के भीतर संकल्प को लौह-सा कठोर कर देता है; साथ ही कौरव-नीति का प्रतिउत्तर भी स्पष्ट हो जाता है: द्रोणाचार्य द्वारा जयद्रथ-रक्षा हेतु विशेष व्यूह (अग्रभाग शकटाकार, पश्चभाग कमलाकार) की स्थापना। → अध्याय का अंत ‘रणनीति-निर्धारण’ पर टिकता है—कृष्ण अर्जुन को प्रतिज्ञा की कीमत, लोक-लज्जा और विजय-उपाय समझाते हैं; कौरव-पक्ष द्रोण के नेतृत्व में जयद्रथ-रक्षा की तैयारी पक्की करता है। प्रतिज्ञा अब युद्ध के अगले दिन का केंद्रीय ध्रुव बन जाती है। → जयद्रथ को अभेद्य व्यूह में छिपाकर रखा जाएगा—तो क्या अर्जुन सूर्यास्त से पहले उसे भेदकर वध कर पाएगा, या प्रतिज्ञा पाण्डवों पर विपत्ति बनकर टूटेगी?
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--राजन्! जब अर्जुनने सिंधुराज जयद्रथके वधकी प्रतिज्ञा कर ली, उस समय महाबाहु भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनसे कहा--
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช! ครั้นเมื่ออรชุนได้ตั้งปฏิญาณว่าจะสังหารไชยทรถ กษัตริย์แห่งสินธุแล้ว พระศรีกฤษณะผู้ทรงพระกรอันเกรียงไกรจึงตรัสแก่อรชุนว่า—
Verse 2
भ्रातृणां मतमज्ञाय त्वया वाचा प्रतिश्रुतम् । सैन्धवं चास्मि हन्तेति तत्साहसमिदं कृतम्
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้ธนัญชยะ! โดยมิได้ไต่ถามความเห็นของพี่น้องก่อน เจ้าได้เปล่งวาจาปฏิญาณว่า ‘เราจักสังหารไสณฑวะ (ชัยทรถะ)’ นี่เป็นการกระทำอันหุนหันและเสี่ยงภัยยิ่งที่เจ้ารับไว้”
Verse 3
असम्मन्त्रय मया सार्धमतिभारो<यमुद्यत: । कथं तु सर्वलोकस्य नावहास्या भवेमहि,“मेरे साथ सलाह किये बिना ही तुमने यह बड़ा भारी भार उठा लिया। ऐसी दशामें हम सम्पूर्ण लोकोंके उपहासपात्र कैसे नहीं बनेंगे?
สัญชัยกล่าวว่า “โดยมิได้ปรึกษากับเราก่อน เจ้าได้แบกรับภาระอันหนักยิ่งนี้ไว้แล้ว ในสภาพเช่นนี้ เราจะไม่ตกเป็นที่เย้ยหยันของคนทั้งโลกได้อย่างไร”
Verse 4
धार्तराष्ट्रस्य शिबिरे मया प्रणिहिताश्षरा: । त इमे शीघ्रमागम्य प्रवृत्ति वेदयन्ति नः,“मैंने दुर्योधनके शिविरमें अपने गुप्तचर भेजे थे। वे शीघ्र ही वहाँसे लौटकर अभी-अभी वहाँका समाचार मुझे बता गये हैं
สัญชัยกล่าวว่า “เราได้ส่งสายลับลับเข้าไปในค่ายของโอรสธฤตราษฏระแล้ว บัดนี้พวกเขากลับมาโดยเร็ว และกำลังรายงานความเป็นไปที่นั่นแก่เรา”
Verse 5
त्वया वै सम्प्रतिज्ञाते सिन्धुराजवधे प्रभो । सिंहनाद: सवादित्र: सुमहानिह तै: श्रुतः
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์! เมื่อท่านประกาศปฏิญาณว่าจะสังหารกษัตริย์แห่งสินธุ ณ ที่นี้ได้มีเสียงคำรามดุจราชสีห์อันเกรียงไกรดังขึ้น พร้อมกับเสียงแตรกลองศึก และเหล่านักรบเการพก็ได้ยินเสียงนั้นด้วย”
Verse 6
तेन शब्देन वित्रस्ता धार्तराष्ट्रा: ससैन्धवा: । नाकस्मात् सिंहनादो5यमिति मत्वा व्यवस्थिता:
สัญชัยกล่าวว่า “ครั้นได้ยินเสียงนั้น โอรสทั้งหลายของธฤตราษฏระพร้อมด้วยชัยทรถะก็ตกตะลึงหวาดหวั่น ครั้นคิดว่า ‘เสียงคำรามดุจสิงห์นี้ย่อมมิได้เกิดขึ้นโดยไร้เหตุ’ พวกเขาจึงตื่นตัวและจัดกำลังยืนประจำตำแหน่งด้วยความระมัดระวัง”
Verse 7
सुमहान् शब्दसम्पात: कौरवाणां महाभुज । आसीज्नागाश्रपत्तीनां रथघोषश्ष भैरव:,“महाबाहो! फिर तो कौरवोंके दलमें भी बड़े जोरका कोलाहल मच गया। हाथी, घोड़े, पैदल तथा रथ-सेनाओंका भयंकर घोष सब ओर गूँजने लगा
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร! ครั้นนั้นในกองทัพเการพก็เกิดโกลาหลใหญ่ยิ่ง เสียงอื้ออึงอันน่าสะพรึงจากช้าง ม้า ทหารราบ และรถศึก ทั้งเสียงเคลื่อนพลและเสียงโห่ร้องศึก ก้องกังวานไปทั่วทุกทิศ”
Verse 8
अभिमन्योर्व॑धं श्रुत्वा ध्रुवमार्तों धनंजय: । रात्रौ निर्यास्यति क्रोधादिति मत्वा व्यवस्थिता:
เมื่อได้ยินข่าวการสิ้นชีพของอภิมันยุ พวกเขาก็คิดแน่ว่า ธนัญชัยอรชุนย่อมทุกข์ระทมอย่างยิ่ง และด้วยความพิโรธจะยกออกศึกในราตรีนั้นเอง ด้วยเหตุนั้นจึงพากันเตรียมพร้อมเพื่อการรบ
Verse 9
तैर्यतद्धिरियं सत्या श्रुता सत्यवतस्तव । प्रतिज्ञा सिन्धुराजस्य वधे राजीवलोचन,“कमलनयन! युद्धके लिये तैयार होते-होते उन कौरवोंने सदा सत्य बोलनेवाले तुम्हारी जयद्रथ-वधविषयक वह सच्ची प्रतिज्ञा सुनी
โอ้ผู้มีเนตรดุจดอกบัว! ขณะที่พวกเขากำลังตระเตรียมศึกอยู่นั้น ก็ได้ยินสัตย์ปฏิญาณอันเที่ยงแท้ของท่าน—ผู้ยึดมั่นในสัจจะเสมอ—ว่าด้วยการสังหารพระราชาแห่งสินธุ คือชัยทรถ
Verse 10
ततो विमनस: सर्वे त्रस्ता: क्षुद्रमृगा इव । आसन् सुयोधनामात्या: स च राजा जयद्रथ:,'फिर तो दुर्योधनके मन्त्री और स्वयं राजा जयद्रथ--से सब-के-सब (सिंहसे डरे हुए) क्षुद्र मुगोंके समान भयभीत और उदास हो गये
แล้วบรรดาเสนาบดีของสุโยธนะ และพระราชาชัยทรถเอง—ล้วนสิ้นกำลังใจและหวาดหวั่น ดุจเนื้อเล็กที่ตระหนกต่อราชสีห์
Verse 11
अथोत्थाय सहामात्यैर्दीन: शिबिरमात्मन: । आयात् सौवीरसिन्धूनामी श्वरो भूशदु:खित:,“तदनन्तर सिंधुसौवीरदेशका स्वामी जयद्रथ अत्यन्त दुःखी और दीन हो मन्त्रियोंसहित उठकर अपने शिविरमें आया
ครั้นแล้วชัยทรถ ผู้เป็นเจ้าแห่งแคว้นเสาวีระและสินธุ ก็ลุกขึ้นด้วยความทุกข์ระทมและอับจนใจ แล้วกลับไปยังค่ายของตนพร้อมด้วยเหล่าเสนาบดี
Verse 12
स मन्त्रकाले सम्मन्त्रय सर्वा नैःश्रेयसीं क्रियाम् | सुयोधनमिदं वाक्यमब्रवीद् राजसंसदि
ครั้นถึงกาลประชุมปรึกษา เขาได้หารือกับเสนาบดีทั้งหลายถึงกิจการทั้งปวงอันนำไปสู่สวัสดิภาพสูงสุด แล้วจึงเข้าสู่ท้องพระโรงและกล่าวแก่สุโยธนะด้วยถ้อยคำดังนี้
Verse 13
मामसौ पुत्रहन्तेति श्वोडईभियाता धनंजय: । प्रतिज्ञातो हि सेनाया मध्ये तेन वधो मम
ข้าแต่พระราชา ด้วยเห็นว่าข้าคือผู้ฆ่าบุตรของเขา ธนัญชยะ (อรชุน) จะยกมาประจัญข้าพรุ่งนี้ยามรุ่งอรุณ เพราะเขาได้ปฏิญาณท่ามกลางกองทัพของตนว่าจะสังหารข้า
Verse 14
तां न देवा न गन्धर्वा नासुरोरगराक्षसा: । उत्सहन्तेडन्यथा कर्तु प्रतिज्ञां सव्यसाचिन:,'सव्यसाची अर्जुनकी उस प्रतिज्ञाको देवता, गन्धर्व, असुर, नाग और राक्षस भी अन्यथा नहीं कर सकते
ปฏิญาณของสวยสาจิน (อรชุน) นั้น แม้เหล่าเทพ คนธรรพ์ อสูร นาค และยักษ์ ก็ไม่อาจทำให้เป็นอื่นไปได้
Verse 15
ते मां रक्षत संग्रामे मा वो मूर्ध्नि धनंजय: । पदं कृत्वा55प्रुयाल्लक्ष्यं तस्मादत्र विधीयताम्
ฉะนั้นพวกท่านจงคุ้มครองข้าในศึกนี้ อย่าให้ธนัญชยะเหยียบย่ำเหนือศีรษะพวกท่านแล้วฝ่าทะลุไปถึงเป้าหมายได้ เพราะฉะนั้นจงจัดการเตรียมการที่จำเป็น ณ ที่นี้
Verse 16
अथ रक्षा न मे संख्ये क्रियते कुरुनन्दन । अनुजानीहि मां राजन् गमिष्यामि गृहान् प्रति,“कुरुनन्दन! यदि आप युद्धमें मेरी रक्षा न कर सकें तो मुझे आज्ञा दें; राजन! मैं अपने घर चला जाऊँगा
โอ้ผู้เป็นความชื่นใจแห่งวงศ์กุรุ หากในศึกนี้ไม่อาจคุ้มครองข้าได้แล้ว ข้าแต่พระราชา โปรดอนุญาตแก่ข้าเถิด ข้าจะกลับสู่เรือนของข้า
Verse 17
एवमुक्तस्त्ववाक्ृशीर्षो विमना: स सुयोधन: । श्रुत्वा तं समय॑ तस्य ध्यानमेवान्वपद्यत
ครั้นถูกกล่าวดังนั้น สุโยธนะ (ทุรโยธนะ) ก็ก้มศีรษะ ใจหม่นหมองสิ้นหวัง ครั้นได้ยินสัตย์ปฏิญาณนั้น เขาก็ตกอยู่ในห้วงครุ่นคิดอันลึก ด้วยความกังวลหนักหนา
Verse 18
तमार्तमभिसंप्रेक्ष्य राजा किल स सैन्धव: । मृदु चात्महितं चैव साक्षेपमिदमुक्तवान्,“दुर्योधनको उद्विग्नचित्त देखकर सिन्धुराज जयद्रथने व्यंग्य करते हुए कोमल वाणीमें अपने हितकी बात इस प्रकार कही--
เมื่อเห็นทุรโยธนะมีใจร้อนรน กษัตริย์แห่งสินธุคือชัยทรถะจึงกล่าวด้วยถ้อยคำอ่อนโยน หากแฝงการเหน็บแนม กล่าววาจาที่มุ่งประโยชน์แก่ตนดังนี้
Verse 19
नेह पश्यामि भवतां तथावीर्य धनुर्धरम् । योअर्जुनस्यास्त्रमस्त्रेण प्रतिहन्यान्महाहवे
ข้าแต่พระราชา! ในกองทัพของพระองค์ ข้ามิได้เห็นนายธนูผู้กล้าหาญผู้ใด ที่ในมหาสงครามนี้จะใช้ศาสตราของตนต้านทานศาสตราของอรชุนได้
Verse 20
वासुदेवसहायस्य गाण्डीवं धुन्वतो धनु: । कोडर्जुनस्थाग्रतस्तिछेत् साक्षादपि शतक्रतु:
เมื่ออรชุนมีวาสุเทพเป็นสหาย และสั่นสะเทือนคันธนูกาณฑีวอยู่ ใครเล่าจะยืนต่อหน้าเขาได้? แม้แต่ศตกรตุ (อินทร์) เองก็ยังมิอาจเผชิญหน้าได้
Verse 21
महेश्वरो5पि पार्थेन श्रूयते योधित: पुरा । पदातिना महावीर्यों गिरौ हिमवति प्रभु:,“मैंने सुना है कि पूर्वकालमें हिमालयपर्वतपर पैदल अर्जुनने महापराक्रमी भगवान् महेश्वरके साथ भी युद्ध किया था
ได้ยินกันว่าในกาลก่อน ณ ภูเขาหิมวัต แม้เป็นเพียงทหารราบ ปารถะ (อรชุน) ผู้กล้าหาญยิ่ง ก็เคยรบกับพระมหेशวร ผู้เป็นเจ้าเหนือสรรพสิ่งมาแล้ว
Verse 22
दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम् | जघानैकरथेनैव देवराजप्रचोदित:,“देवराज इन्द्रकी आज्ञा पाकर उसने एकमात्र रथकी सहायतासे हिरण्यपुरवासी सहस्रों दानवोंका संहार कर डाला था
สัญชัยกล่าวว่า—ด้วยการเร้าใจจากพระอินทร์ ผู้เป็นราชาแห่งเทวะ เขาได้สังหารเหล่าทานวะชาวหิรัณยปุระนับพัน โดยอาศัยเพียงรถศึกคันเดียวเท่านั้น
Verse 23
समायुक्तो हि कौन्तेयो वासुदेवेन धीमता । सामरानपि लोकांस्त्रीन् हन्यादिति मतिर्मम
สัญชัยกล่าวว่า—“ความเชื่อมั่นของข้าคือ หากอรชุน โอรสแห่งกุนตี ได้ร่วมเป็นหนึ่งกับวาสุเทวะผู้ทรงปัญญายิ่ง (พระศรีกฤษณะ) เขาย่อมอาจทำลายสามโลกพร้อมทั้งเหล่าเทวะได้”
Verse 24
सो5हमिच्छाम्यनुज्ञातं रक्षितुं वा महात्मना । द्रोणेन सहपुत्रेण वीरेण यदि मन्यसे
สัญชัยกล่าวว่า—“เพราะฉะนั้น ข้าขออนุญาตออกจากที่นี่; หรือหากท่านเห็นสมควร ขอให้ท่านมหาวิญญาณผู้กล้า คือท่านโทรณะ พร้อมด้วยบุตรของท่าน รับรองความปลอดภัยแก่ข้า”
Verse 25
स राज्ञा स्वयमाचार्यो भृशमत्रार्थितो<र्जुन । संविधान च विहित॑ं रथाश्च॒ किल सज्जिता:
สัญชัยกล่าวว่า—“โอ้อรชุน พระราชา (ทุรโยธนะ) ได้วิงวอนท่านอาจารย์โทรณะด้วยตนเองอย่างยิ่งในเรื่องนี้ ดังนั้นการจัดการคุ้มกันจึงได้วางไว้ครบถ้วน และรถศึกทั้งหลายก็ได้เตรียมพร้อมแล้ว”
Verse 26
कर्णो भूरिश्रवा द्रौणिर्वषसेनश्व दुर्जय: । कृपश्च मद्रराजश्न षडेते5स्य पुरोगमा:,“कलके युद्धमें कर्ण, भूरिश्रवा, अश्वत्थामा, दुर्जय वीर वृषसेन, कृपाचार्य और मद्रराज शल्य--ये छः महारथी उसके आगे रहेंगे”
สัญชัยกล่าวว่า—ในการศึกวันพรุ่ง ครรณะ ภูริศรวา อัศวัตถามาโอรสของโทรณะ วฤษเสนะผู้กล้าผู้ยากจะพิชิต ครูปาจารย์ และศัลยะราชาแห่งมทร—มหารถีทั้งหกนี้จะยืนอยู่แนวหน้าเบื้องหน้าเขา
Verse 27
शकट: पद्मकश्चार्धो व्यूहो द्रोणेन निर्मित: । पद्मकर्णिकमध्यस्थ: सूचीपाश्चे जयद्रथ:
สัญชัยกล่าวว่า— โทฺรณะจัดกระบวนทัพประกอบด้วยพยุหะศะกะฏะและปัทมกะ พร้อมทั้งพยุหะครึ่งหนึ่งเพิ่มเติม ณ ใจกลางดุจเกสรในดอกบัวนั้น ได้ตั้งชัยทรถไว้ และด้านหลังเขาจัดกองทหารที่พุ่งแทงดุจเข็มไว้เป็นแนว
Verse 28
धनुष्यस्त्रे च वीर्ये च प्राणे चैव तथौरसे
สัญชัยกล่าวว่า— “โอ้ ปารถะ! มหารถีทั้งหกที่ได้กำหนดไว้ก่อนแล้วนั้น ถูกนับว่าอาจหาญและยากจะพิชิตยิ่ง ทั้งด้วยความชำนาญในธนูและอาวุธ ด้วยวีรภาพ ด้วยกำลังชีวิต และด้วยความแน่วแน่แห่งอกและปณิธาน หากยังมิได้ปราบทั้งหก ย่อมไม่อาจเข้าถึงชัยทรถได้”
Verse 29
अविषद्वुतमा होते निश्चिता: पार्थ षड् रथा: । एतानजित्वा षड् रथान् नैव प्राप्यो जयद्रथ:
สัญชัยกล่าวว่า— “โอ้ ปารถะ! นักรบรถศึกทั้งหกถูกแต่งตั้งไว้อย่างมั่นคง เป็นผู้ยากจะต้านทานยิ่งในสนามรบ หากยังมิได้พิชิตทั้งหก ชัยทรถย่อมไม่อาจเข้าถึงได้เลย”
Verse 30
तेषामेकैकशो वीर्य षण्णां त्वमनुचिन्तय । सहिता हि नरव्यापत्र न शक््या जेतुमज्जसा
สัญชัยกล่าวว่า— “โอ้ พยัคฆ์แห่งมนุษย์! จงพิจารณากำลังและวีรภาพของทั้งหกนั้นทีละคน เพราะเมื่อทั้งหกยืนร่วมกันแล้ว ย่อมมิอาจพิชิตได้โดยง่าย”
Verse 31
भूयस्तु मन्त्रयिष्यामि नीतिमात्महिताय वै । मन्त्रज्जै: सचिवै: सार्ध सुहृद्धि: कार्यसिद्धये
สัญชัยกล่าวว่า— “บัดนี้เราจักปรึกษาหารืออีกครั้ง โดยคำนึงถึงประโยชน์ของตน เพื่อให้กิจนี้สำเร็จ พร้อมด้วยเสนาบดีผู้ชำนาญในอุบายและมิตรสหายผู้หวังดี”
Verse 75
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये पजचसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें श्रीकृष्णवाक्यविषयक पचहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
สัญชัยกล่าวว่า “ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปรวะ ภายในปฤติชญาปรวะ ว่าด้วยพระวาจาแห่งพระศรีกฤษณะ บทที่เจ็ดสิบห้าก็สิ้นสุดลง”
Verse 276
स्थास्यते रक्षितो वीरै: सिंधुराट् स सुदुर्मद: । “ट्रोणाचार्यने ऐसा व्यूह बनाया है
สัญชัยกล่าวว่า “พระราชาแห่งสินธุ คือชัยทรถ ผู้ทะนงตนยิ่งนัก จะยืนอยู่ ณ ที่นั้น และถูกคุ้มกันโดยวีรชนรอบด้าน”
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts steadfast engagement with withdrawal, framing retreat as ethically compromising in this context (kilbiṣa language), while also exposing how battlefield necessity can drive moral judgments that are contingent on role-duty and perceived stakes.
Sustained focus on a clearly defined objective—supported by coordination between leader (Kṛṣṇa) and executor (Arjuna)—can overcome layered constraints, but it also amplifies responsibility for the means used and the moral narratives imposed on others’ choices.
No explicit phalaśruti appears in the supplied passage; the meta-commentary is implicit through similes and evaluative diction (fear, resolve, kilbiṣa), guiding interpretation of conduct within the epic’s broader dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.