Adhyaya 65
Droṇa-parva Adhyāya 65 — Duḥśāsana’s Elephant Corps Engages Arjuna; Retreat to the Śakaṭa-vyūha
Upa-parva: Śakaṭa-vyūha Saṃgrāma (Episode: Duḥśāsana seeks refuge with Droṇa)
Dhṛtarāṣṭra, hearing of a collapse at the front, questions who among the Kaurava champions can oppose Arjuna and whether troops are holding within Droṇa’s Śakaṭa-vyūha. Saṃjaya reports that Arjuna’s pressure has shattered the Kaurava line; no warrior can comfortably face him as he strikes repeatedly with excellent arrows. Observing the disarray, Duḥśāsana advances in anger, armored in ornate gold, and envelops Arjuna with a massive elephant contingent, producing a dense soundscape of bells, conches, bowstring snaps, and elephant cries. Arjuna responds with a forceful counteraction: he penetrates the elephant ranks, wounds and fells elephants, and cuts down riders with bhallas, while also damaging chariot equipment—bowstrings, standards, yokes, and poles—creating widespread confusion. The battlefield becomes littered with fallen elephants, horses, weapons, banners, ornaments, and severed limbs, emphasizing the catastrophic breakdown of unit integrity. Duḥśāsana’s force, distressed and leader-shaken, flees; Duḥśāsana himself, wounded by arrows, withdraws with his remaining troops toward Droṇa, seeking protection by entering the Śakaṭa-vyūha.
Chapter Arc: नारद सृञ्जय को एक अप्रत्याशित सांत्वना-कथा सुनाते हैं—राजा शशबिन्दु का अद्भुत वैभव, असंख्य संतति और अश्वमेध-यज्ञों की अपार समृद्धि। → शशबिन्दु की ‘अतिशयता’ बढ़ती जाती है: असंख्य रानियाँ, प्रत्येक से असंख्य पुत्र; वे पुत्र स्वर्ण-कवचधारी, उत्तम धनुर्धर, वेदपारंगत और यज्ञकर्ता; पिता उन्हें ब्राह्मणों को दान कर देता है, और यज्ञ-स्थल पर अन्न-पान के पर्वत-से ढेर लगते हैं। → अश्वमेध के बाद भी तेरह पर्वत-प्रमाण अन्न शेष रह जाना—दान, ऐश्वर्य और कर्मकाण्ड की चरम सीमा का दृश्य; इसी चरम पर नारद का संकेत उभरता है कि पुण्य का माप केवल ‘पुत्र-संपदा’ या ‘यज्ञ-वैभव’ नहीं। → नारद सृञ्जय को उपदेश देते हैं कि पुत्र-शोक में न डूबे; चारों भद्र (गुण/आचरण) और यज्ञ-दान की मर्यादा—ये पुत्र से भी ‘पुण्यतर’ कहे गए हैं; ‘अयज्वान’ और ‘अदाक्षिण्य’ (यज्ञ-हीनता और दक्षिणा-हीनता) को निन्दित बताकर धर्म-मार्ग की ओर मन को स्थिर करते हैं। → कुरुक्षेत्र के रक्त-धूमिल वर्तमान में यह कथा किस प्रकार सृञ्जय के शोक और धृतराष्ट्र के प्रश्नों को आगे मोड़ेगी—यह संकेत देकर अध्याय विराम लेता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पज्चषष्टितमो< ध्याय: राजा शशबिन्दुका चरित्र नारद उवाच शशबिन्दुं च राजानं मृतं सृज्जय शुश्रुम । ईजे स विविधीर्यज्जै: श्रीमान् सत्यपराक्रम:
นารทกล่าวว่า “โอ สฤญชัย เราได้ยินมาว่า พระเจ้าศศบินทุ ก็เสด็จดับแล้ว พระมหากษัตริย์ผู้รุ่งเรือง ผู้กล้าหาญมั่นคงในสัจจะนั้น ได้ประกอบยัญพิธีนานาประการ”
Verse 2
तस्य भार्यासहसत्राणां शतमासीन्महात्मन: । एकैकस्यां च भारयायां सहस्रं तनया5भवन्,महामना शशबिन्दुके एक लाख स्त्रियाँ थीं और प्रत्येक स्त्रीके गर्भसे एक-एक हजार पुत्र उत्पन्न हुए थे
พระมหากษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่นั้นมีมเหสีหนึ่งแสนองค์ และจากมเหสีแต่ละองค์ได้ประสูติพระโอรสองค์ละหนึ่งพัน
Verse 3
ते कुमारा: पराक्रान्ता: सर्वे नियुतयाजिन: । राजान: क्रतुभिर्मुख्यैरीजाना वेदपारगा:
เหล่าเจ้าชายทั้งปวงล้วนกล้าหาญยิ่ง ครั้นได้เป็นกษัตริย์แล้วก็เชี่ยวชาญพระเวท และได้ประกอบครตุยัญพิธีอันประเสริฐทั้งหลาย—ผู้ตั้งปณิธานจะบูชายัญนับไม่ถ้วนและได้ทำสำเร็จแล้ว
Verse 4
हिरण्यकवचा: सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विन: । सर्वेडश्चवमेधैरीजाना: कुमारा: शशबिन्दव:,शशबिन्दुके उन सभी पुत्रोंने सोनेके कवच धारण कर रखे थे। वे सब उत्तम धनुर्धर थे और अश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान कर चुके थे
เจ้าชายทั้งหลาย—โอรสของศศบินทุ—ล้วนสวมเกราะทอง เป็นนักธนูชั้นยอด และทุกองค์ได้ประกอบอัศวเมธยัญพิธีมาแล้วมากมาย
Verse 5
तानश्रमेथधे राजेन्द्रो ब्राह्मणेभ्योडददत् पिता । शतं शतं रथगजा एकैकं पृष्ठतो<न्वयु:
แล้วในอาศรมแห่งนั้น พระราชาผู้เป็นใหญ่—ประหนึ่งบิดาผู้คุ้มครอง—ได้ถวายทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย รถศึกและช้างนับร้อยนับพันติดตามอยู่เบื้องหลัง ทีละคัน ทีละเชือก
Verse 6
पिता महाराज शशबिन्दुने अश्वमेध-यज्ञ करके उसमें अपने वे सभी पुत्र ब्राह्मणोंको दे डाले। एक-एक राजकुमारके पीछे सौ-सौ रथ और हाथी गये थे ।।
นารทกล่าวว่า—ครั้งนั้น เจ้าชายแต่ละองค์มีนางกำนัลสาวผู้ประดับด้วยทองคำมาด้วยร้อยคน หลังนางกำนัลแต่ละคนมีช้างร้อยเชือก และหลังช้างแต่ละเชือกมีรถศึกร้อยคัน—เป็นการอวดแสนยานุภาพและราชทรัพย์อย่างฟุ่มเฟือยที่ถวายเป็นทานในพิธีบูชายัญ พร้อมทั้งสะท้อนความหนักหนาทางศีลธรรมเมื่อผู้พึ่งพิงที่ยังมีชีวิตถูกนับเป็น ‘ทาน’ เพื่อบุญพิธีกรรม
Verse 7
रथे रथे शतं चाश्वा बलिनो हेममालिन: । अश्वे अश्वे गोसहस्रं गवां पज्चाशदाविका:
นารทกล่าวว่า—“รถศึกแต่ละคันมีม้ากำยำร้อยตัว ประดับพวงมาลัยทองคำ และหลังม้าแต่ละตัวมีโคพันตัว ตามหลังโคแต่ละตัวมีแกะห้าสิบตัว” ถ้อยคำนี้ชี้ให้เห็นความมหาศาลของทรัพย์และเสบียง พร้อมทั้งแฝงน้ำหนักทางศีลธรรมของทรัพยากรที่ถูกรวบรวม อวดแสดง และแจกจ่ายท่ามกลางเงาของสงคราม
Verse 8
एतद् धनमपर्याप्तमश्वमेधे महामखे । शशबिन्दुर्महा भागो ब्राह्मणे भ्यो हमन्यत,यह अपार धन महाभाग शशबिन्दुने अपने अश्वमेध नामक महायजञ्ञमें ब्राह्मणोंके लिये दान किया था
นารทกล่าวว่า—“ทรัพย์นั้นหาประมาณมิได้ ในมหายัญอัศวเมธ พระราชาศศบินทุผู้มีบุญญาธิการได้จัดสรรและถวายทรัพย์อันมหาศาลนั้นเป็นทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย”
Verse 9
वार्क्षश्व॒ यूपा यावन्त अश्वमेधे महामखे । ते तथैव पुनश्चान्ये तावनन्त: काउ्चना5भवन्,उनके महायज्ञ अश्वमेधमें जितने काष्ठके यूप थे, वे तो ज्यों-के-त्यों थे ही, फिर उतने ही और सुवर्णमय यूप बनाये गये थे
นารทกล่าวว่า—“ในมหายัญอัศวเมธนั้น มีเสายัญ (ยูปะ) ทำด้วยไม้จำนวนเท่าใด ก็ยังคงอยู่ดังเดิม; แล้วจึงสร้างเสายัญอีกชุดหนึ่งด้วยทองคำให้มีจำนวนเท่ากัน”
Verse 10
भक्ष्यानज्नपाननिचया: पर्वता: क्रोशमुच्छिता: । तस्याश्वमेधे निर्वत्ते राज्ञ: शिष्टास्त्रयोदश
นารทกล่าวว่า—“กองอาหารและเครื่องดื่มสูงดุจภูเขา สูงถึงหนึ่งโกรศ เมื่อพิธีอัศวเมธของพระราชานั้นเสร็จสิ้นแล้ว ยังเหลืออยู่สิบสาม (ส่วน/กอง) ”
Verse 11
उस यज्ञमें भक्ष्य-भोज्य अन्न-पानके पर्वतोंके समान एक कोस ऊँचे ढेर लगे हुए थे। राजाका अश्वमेध-यज्ञ पूरा हो जानेपर अन्नके तेरह पर्वत बच गये थे ।।
นารทกล่าวว่า—ในรัชสมัยของศศบินทุ แผ่นดินนี้แน่นขนัดด้วยประชาชนผู้พอใจและอุดมสมบูรณ์ อุปสรรคและภัยพิบัติทั้งปวงสงบลง ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ ครั้นเสวยและอภิบาลโลกนี้ด้วยธรรมเป็นเวลายาวนานในความรุ่งเรืองเช่นนั้น ศศบินทุจึงเสด็จไปสู่สวรรค์—ชี้ว่าอำนาจปกครองอันชอบธรรมและความผาสุกของราษฎรนำมาซึ่งเกียรติยศยั่งยืนและบั้นปลายอันเป็นมงคล
Verse 12
स चेन्ममार सृञज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
นารทกล่าวว่า—“โอ สฤญชัย หากแม้ผู้ที่ประกอบด้วยคุณธรรมมงคลสี่ประการ สูงส่งกว่าท่าน และมีบุญยิ่งกว่าบุตรของท่านมาก ยังต้องประสบความตาย แล้วจะต้องกล่าวถึงผู้อื่นไปไย? เพราะฉะนั้นอย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของท่าน ผู้ไร้ยัญพิธีและไร้การให้ทานพร้อมทักษิณา” ดังนี้นารทได้สั่งสอน (สฤญชัย/สุญชัย)
Verse 65
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये पज्चषष्टितमो5 ध्याय:
ดังนี้ จบบทที่หกสิบห้า ในทฺโรณปัรวะ แห่งศรีมหาภารตะ ภายในตอนอภิมันยุวธะ และในอนุภาคว่าด้วยกษัตริย์สิบหกพระองค์
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly stages the tension between valorous persistence and prudent withdrawal: commanders must balance the ideal of steadfast combat with responsibility to preserve remaining forces and maintain command coherence.
Operational discipline matters: formations and protected rally-points can prevent total rout, while precise disruption of key systems (mounts, riders, chariot components, signaling) can collapse an opponent’s cohesion more effectively than isolated duels.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its interpretive value is contextual—illustrating how narrative reportage (Saṃjaya to Dhṛtarāṣṭra) links tactical detail to broader reflections on leadership, fear, and duty.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.