Adhyaya 61
धृतराष्ट्रस्य शोकविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry to Sañjaya
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-śoka-vilāpa (Lament and Inquiry after Abhimanyu’s Death)
Chapter 61.0 is a sustained interrogation by Dhṛtarāṣṭra, prompted by Abhimanyu’s death and the anticipated retaliation of Arjuna (Gāṇḍīva-bearer, Kapirāja-dhvaja). Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya what the Kauravas did “tomorrow” (i.e., the next day’s developments) while afflicted by grief and fear, and how they faced Arjuna arriving like death itself in battle. He then offers an auditory ethnography of the Kaurava encampment: the earlier sounds of praise, music, dancers, bards, ritual recitations, bowstring twang, weapon and chariot noise—especially around leaders such as Aśvatthāmā and Somadatta—are now absent, replaced by the tones of distress, signaling diminished morale. The king retrospectively connects this calamity to past political errors: he recalls advising Duryodhana to accept Kṛṣṇa’s peace initiative and to heed elders who opposed gambling and reckless escalation; he notes Duryodhana’s choice to follow the harsher counsel of Duḥśāsana and Karṇa. The chapter closes with Dhṛtarāṣṭra requesting a full report on what Duryodhana, Karṇa, Duḥśāsana, and Śakuni decided, characterizing the prince as driven by greed, anger, and desire for sovereignty, and implying a causality chain from counsel rejected to consequences endured.
Chapter Arc: Nārada turns from the battlefield’s smoke to a luminous remembrance: he begins praising King Dilīpa, whose yajñas made the earth itself seem newly minted in gold. → Detail upon detail swells the wonder—vast dakṣiṇā, brahmins honored, devas arriving with Indra, golden pathways laid for sacrifice, celestial music and apsarās dancing—until the listener is almost overwhelmed by the scale of merit and prosperity. → The marvel peaks in the vision of Dilīpa’s sacrificial grandeur: golden yūpas with shining fittings, thousands of apsarās, Viśvāvasu himself playing the vīṇā, and guests so intoxicated with ‘rāga-khāṇḍava’ sweets and rich foods that they lie strewn on the roads—an unmatched spectacle among kings. → Nārada draws the moral line: mere sight of such a truthful, strong-armed, lavishly giving king becomes salvific; and the teaching is pressed home—do not grieve over the absence or loss of a son, for dharma-filled giving and sacrifice can be ‘more meritorious than a son.’
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ श्लोक मिलाकर कुल १७ श्लोक हैं) न्््स्न्िताय् धन्य नील एकषेष्टितमो< ध्याय: राजा दिलीपका उत्त्कर्ष नारद उवाच दिलीपं चेदैलविलं मृतं सृज्जय शुश्रुम । यस्य यज्ञशतेष्वासन् प्रयुतायुतशो द्विजा: । तन्त्रज्ञानार्थसम्पन्ना यज्वान: पुत्रपौत्रिण:
นารทกล่าวว่า “โอ สฤญชัย เราได้ยินมาว่า พระเจ้าทิลีป โอรสแห่งอิลวิละ ก็สิ้นพระชนม์แล้ว ในยัญพิธีร้อยครั้งของพระองค์ มีพราหมณ์นับไม่ถ้วนได้รับแต่งตั้ง—ผู้ชำนาญในนัยแห่งกรรมกัณฑ์และญาณกัณฑ์ เป็นผู้ประกอบยัญเอง และพรั่งพร้อมด้วยบุตรและหลาน”
Verse 2
य इमां वसुसम्पूर्णा वसुधां वसुधाधिप: । ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मुणेभ्यो हमन्यत,पृथ्वीपति दिलीपने यज्ञ करते समय अपने विशाल यज्ञमें धन-धान्यसे सम्पन्न इस सारी पृथ्वीको ब्राह्मणोंके लिये दान कर दिया था
พระเจ้าทิลีป ผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน ครั้นทรงประกอบยัญพิธีอันกว้างใหญ่และจัดวางอย่างเรียบร้อย ก็ทรงถวายแผ่นดินทั้งสิ้นนี้—อุดมด้วยทรัพย์และพืชผล—เป็นทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย
Verse 3
दिलीपस्य तु यज्ञेषु कृत: पन्था हिरण्मय: । तं धर्म इव कुर्वाणा: सेन्द्रा देवा: समागमन्
ในยัญพิธีของพระเจ้าทิลีป ได้สร้างทางเดินเป็นทองคำ แล้วเหล่าเทพ—มีพระอินทร์เป็นผู้นำ—ก็เสด็จมารวมกัน ราวกับกำลังประดับทางนั้นให้เป็นดุจธรรมะเอง
Verse 4
सहस्र॑ यत्र मातड़् गच्छन्ति पर्वतोपमा: । सौवर्ण चाभवत् सर्व सद: परमभास्वरम्
ที่นั่นมีช้างศึกนับพัน ตัวใหญ่ดุจภูเขา เดินเพ่นพ่านอยู่ และท้องพระโรงทั้งมวลสร้างด้วยทองคำ ส่องประกายเจิดจ้าด้วยรัศมีอันยิ่งยวดอยู่เสมอ
Verse 5
रसानां चाभवन् कुल्या भक्ष्याणां चापि पर्वता: । सहस्रव्यामा नृपते यूपाश्चासन् हिरण्मया:
ที่นั่นมีร่องน้ำแห่งรสโอชาไหลริน และกองอาหารสูงดุจภูเขา โอ พระราชา! ในยัญพิธีนั้นมีเสายัญ (ยูปะ) ทำด้วยทองคำ ตั้งตระหง่าน งามสง่า ยาวถึงพันวยาม
Verse 6
चषालं प्रचषालं च यस्य यूपे हिरण्मये । नृत्यन्तेडप्सरसस्तस्य षट् सहस्राणि सप्त च
นารทกล่าวว่า—“ที่เสายัญพิธีทองคำของเขา ซึ่งประดับด้วยชษาละและประชษาละนั้น มีอัปสราหกพันเจ็ดนางร่ายรำอยู่—ประหนึ่งภาพแห่งผลบุญสวรรค์ที่กล่าวกันว่าจะตามมาจากกุศลแห่งยัญพิธีอันรุ่งเรือง”
Verse 7
उनके यूपमें सुवर्णमय >चषाल और प्रचषाल लगे हुए थे। उनके यहाँ तेरह हजार अप्सराएँ नृत्य करती थीं ।।
ยู่ปของพวกเขาติดตั้งชษาละและประชษาละด้วยทองคำ ในพระราชนิเวศนั้นมีอัปสราถึงหนึ่งหมื่นสามพันนางร่ายรำ ที่นั่นเอง วิศวาวสุ ราชาแห่งคันธรรพะ บรรเลงวีณาด้วยความเอ็นดูด้วยตนเอง; และสรรพสัตว์ทั้งหลายต่างยกย่องพระราชาว่าเป็นผู้มั่นคงในสัจจะ—แบบอย่างแห่งราชธรรม
Verse 8
रागखाण्डवभोज्यैश्व मत्ता: पथिषु शेरते । तदेतदद्धुतं मन््ये अन्यैर्न सदृशं नृपैः
ผู้คนเมามายด้วยรสโอชะและของกินเลิศ เช่น ราฆะขาณฑวะ จนเอนกายนอนเกลื่อนตามถนน นี่ข้าถือว่าเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ยิ่ง—หาได้มีสิ่งใดเสมอเหมือนในหมู่กษัตริย์อื่นไม่
Verse 9
यदप्सु युध्यमानस्य चक्रे न परिपेततु: । उनके यहाँ आये हुए अतिथि 'रागखाण्डव” नामक मोदक और विविध भोज्यपदार्थ खाकर मतवाले हो सड़कोंपर लेट जाते थे। मेरे मतमें उनके यहाँ यह एक अद्भुत बात थी
นารทกล่าวว่า—“แม้เมื่อเขารบอยู่ท่ามกลางสายน้ำ ล้อรถศึกของเขาก็มิได้จม มิได้ลื่นไถลไป นั่นแหละคือพระเจ้าทิลีป ผู้ทรงคันศรมั่นคงและทรงสัตย์ไม่หวั่นไหว—เด่นเหนือกษัตริย์ทั้งปวง”
Verse 10
येडपश्यन् भूरिदाक्षिण्यं तेडपि स्वर्गजितो नरा: । सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले तथा प्रचुर दक्षिणा देनेवाले सत्यवादी राजा दिलीपका जो लोग दर्शन कर लेते थे, वे मनुष्य भी स्वर्गलोकके अधिकारी हो जाते थे ।।
นารทกล่าวว่า—“แม้ผู้คนที่เพียงได้เห็นพระราชาผู้ทรงทานทักษิณาอันไพบูลย์ ก็ยังมีสิทธิ์ได้สวรรค์” (และมีวลีสุภาษิตต่อท้ายว่า “ในนิเวศของขัฏวางคะ คำห้าคำไม่เสื่อมสูญ”)
Verse 11
स्वाध्यायघोषो ज्याघोष: पिबताश्नीत खादत । खटवांग (दिलीप)-के भवनमें ये पाँच प्रकारके शब्द कभी बंद नहीं होते थे--वेद- शास्त्रोंके स्वाध्यायका शब्द, धनुषकी प्रत्यंचाकी ध्वनि तथा अतिथियोंके लिये कहे जानेवाले 'खाओ, पीओ और अन्न ग्रहण करो” ये तीन शब्द || १० $ ।।
นารทกล่าวว่า “ในเรือนของขัฏวางคะ (ทิลีปะ) มีเสียงห้าประการไม่เคยขาดหาย: เสียงสาธยายพระเวทและศาสตรา, เสียงกังวานของสายธนู, และถ้อยคำที่กล่าวแก่แขก—‘จงดื่ม จงกิน และจงรับอาหารเถิด’ โอ ศฤญชัย! หากแม้ทิลีปะ—ผู้ยิ่งกว่าเจ้าด้วยคุณมงคลสี่ประการ คือ ธรรมะ ญาณะ ไวรากยะ และไอศวรรย์—ผู้มีบุญยิ่งกว่าบุตรของเจ้า—ยังถึงความตาย แล้วจะกล่าวถึงผู้อื่นไปไย? เพราะฉะนั้น อย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของเจ้า ผู้ไม่เคยประกอบยัญ และไม่เคยแจกทักษิณา—นี่คือถ้อยประกาศของนารท”
Verse 12
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
นารทกล่าวว่า “อย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของเจ้าเลย. มีผู้คนมากมายที่มีบุญยิ่งกว่าเจ้า—ยิ่งกว่าบุตรของเจ้าด้วยซ้ำ—ผู้ประกอบด้วยธรรมะ ญาณะ ไวรากยะ และไอศวรรย์; แต่เขาเหล่านั้นก็ยังถึงความตาย แล้วจะกล่าวถึงผู้อื่นไปไย? เพราะฉะนั้น อย่าคร่ำครวญถึงบุตรของเจ้า ผู้ไม่เคยประกอบยัญ และไม่เคยให้ทักษิณา” ดังนี้นารทได้สั่งสอนศฤญชัย
Verse 60
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ บทที่หกสิบในศรีมหาภารตะ ภาคโทรณปรวะ ตอนอภิมันยุวธะ ว่าด้วยอุปาขยาน ‘กษัตริย์สิบหกองค์’ จึงสิ้นสุดลง
Verse 61
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकषष्टितमो5ध्याय:
อิติ บทที่หกสิบเอ็ดในศรีมหาภารตะ ภาคโทรณปรวะ ตอนอภิมันยุวธะ ในตอน ‘กษัตริย์สิบหกองค์’
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance under consequence: whether leaders should prioritize conciliatory dharma-informed counsel or persist in escalation driven by ambition and partisan advice, even when the social and moral costs become evident.
That choices made under attachment and anger can harden into policy and later manifest as collective suffering; the chapter frames wise counsel and restraint as stabilizing forces whose rejection amplifies harm.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary operates implicitly through causal narration—linking earlier refusals (peace, anti-gambling counsel) to present distress—positioning the chapter as a reflective lens on responsibility within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.