Adhyaya 60
Droṇa-parva Adhyāya 60: Arjuna’s return, auspicious omens, and mission delegation
Upa-parva: Saindhava-vadha-prayāṇa (Arjuna’s departure to slay Jayadratha)
Sañjaya reports that Arjuna appears before the Bharata king (Yudhiṣṭhira) and his circle; Yudhiṣṭhira rises, embraces him, and offers blessings, reading Arjuna’s composure and Kṛṣṇa’s favor as indicators of certain success. Arjuna describes an extraordinary encounter granted by Keśava’s grace—his meeting with Tryambaka (Śiva)—as reassurance to allies. The assembly performs reverential gestures and praises Vṛṣāṅka (Śiva). With permission, the allies depart swiftly for engagement. Yuyudhāna (Sātyaki), Acyuta (Kṛṣṇa), and Arjuna leave the royal quarters; Kṛṣṇa prepares Arjuna’s chariot like a professional sūta, and the chariot is ritually empowered with victory-mantras. Arjuna circumambulates the chariot, mounts amid benedictions, and proceeds with Kṛṣṇa and Sātyaki accompanying. Omens and celebratory sounds (bards, instruments) accompany the march; Arjuna interprets these as signs of victory and instructs Sātyaki to guard Yudhiṣṭhira with full attention while Arjuna advances toward Saindhava, asserting confidence where Vāsudeva is present.
Chapter Arc: नारद संजय से कहते हैं कि जिन भगीरथ ने पूर्वजों के उद्धार हेतु गंगा को पृथ्वी पर उतारा, वे भी काल के वश होकर देह त्याग चुके—यह सुनकर ‘महानतम’ की भी नश्वरता का बोध कथा का द्वार खोलता है। → भगीरथ के यज्ञ-वैभव का विस्तार आता है: रथों में बैठी कन्याएँ, चार-चार अश्वों से जुते रथ, स्वर्णमालाओं से विभूषित नाग, हाथियों के पीछे सहस्र अश्व, अश्वों के साथ शत-शत गौएँ—दान-धर्म का विराट दृश्य बढ़ता जाता है; साथ ही गंगा-तट पर उनके सतत दान और अतिथि-सत्कार का वर्णन उनके पुण्य को ऊँचा उठाता है। → गन्धर्वों द्वारा देव-मनुष्य-पितरों के समक्ष मधुर गाथा-गान और यह उद्घोष कि जितेन्द्रिय भगीरथ ने ब्राह्मणों की मनोवांछित वस्तुएँ तत्काल प्रदान कीं तथा ‘ज्ञानयज्ञ’ और ‘ध्यानयज्ञ’ को प्रधान माना—राजा का वैभव नहीं, उसका संयम और अंतःयज्ञ ही चरम बिंदु बनता है। → नारद का निष्कर्ष स्पष्ट होता है: दान, यज्ञ, तप, और आचरण—इन मानकों पर भगीरथ की कीर्ति और पुण्य अत्युच्च हैं; उनकी कथा संजय के लिए मापदण्ड बनकर बैठती है कि राजधर्म का सार बाह्य विजय नहीं, लोक-हित और आत्म-शुद्धि है। → कौरव-पाण्डव युद्धभूमि की पृष्ठभूमि में यह उपाख्यान एक मौन प्रश्न छोड़ता है—क्या वर्तमान राजवंश (धृतराष्ट्र-पुत्र) ऐसे आदर्श के निकट भी है, या पतन की ओर ही बढ़ रहा है?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १०३ श्लोक मिलाकर कुल ३५६ *लोक हैं) शीशना ह्न अ्ीस्जनी: षष्टितमो< ध्याय: राजा भगीरथका चरित्र नारद उवाच भगीरथं च राजानं मृतं सृज्जय शुश्रुम । (परित्राणाय पूर्वेषां येन गड्जावतारिता । यस्येन्द्रो बाहुवीर्येण प्रीतो राज्ञो महात्मन: ।।
นารทกล่าวว่า: “โอ สฤญชัย เราได้ยินมาว่า พระเจ้าภคีรถะเสด็จดับแล้ว—พระองค์ผู้ทรงอัญเชิญแม่น้ำคงคาลงสู่พื้นพิภพเพื่อไถ่กู้บรรพชน ชีวิตของพระองค์ถูกจดจำว่าเป็นความรับผิดชอบต่อผู้มาก่อน และเป็นแบบอย่างแห่งราชธรรม: ทรงใช้กำลังและตบะมิใช่เพื่อโอ้อวดตน หากเพื่อเกื้อกูลสวัสดิภาพของผู้พึ่งพาพระราชา แม้กระทั่งผู้ล่วงลับไปก่อนแล้ว”
Verse 2
नारदजी कहते हैं--सूंजय! हमारे सुननेमें आया है कि राजा भगीरथ भी मर गये
นารทกล่าวว่า: “สัญชัย เราได้ยินมาว่า พระเจ้าภคีรถะก็เสด็จดับแล้ว—พระองค์ผู้ทรงอัญเชิญคงคาลงสู่พื้นพิภพเพื่อไถ่กู้บรรพชน ด้วยกำลังพระกร อินทราทรงยินดีนัก พระองค์ทรงประกอบอัศวเมธยัญหนึ่งร้อยครั้ง อุดมด้วยเครื่องบูชา มนตร์ และภักษาหาร พร้อมทักษิณาอันเลิศและมากมาย ทำให้ความปีติของเหล่าเทวะเพิ่มพูน ในมหายัญนั้น อินทราทรงดื่มโสมจนเกิดความเริงร่าเมามัน; และเมื่อประทับอยู่ใกล้พระเจ้าภคีรถะ เทวราชอินทราผู้โลกสักการะก็ทรงปราบอสูรนับพันนับหมื่นด้วยพระเดชานุภาพของพระองค์เอง ครั้นประกอบพิธี พระเจ้าภคีรถะทรงให้สร้างท่าน้ำทั้งสองฝั่งคงคาด้วยอิฐทองคำ อีกทั้งเมื่อทรงพิชิตกษัตริย์และราชกุมารมากมายแล้ว ก็ทรงนำหญิงสาวสิบแสนผู้ประดับด้วยเครื่องทองมา และถวายเป็นทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย”
Verse 3
सर्वा रथगता: कन्या रथा: सर्वे चतुर्युजः । रथे रथे शतं नागा: सर्वे वै हेममालिन:
นารทกล่าวว่า: “หญิงสาวทั้งปวงนั่งอยู่บนรถศึก รถศึกทุกคันเทียมม้าสี่ตัว และเบื้องหลังรถแต่ละคันมีช้างร้อยเชือกเดินตาม—ล้วนประดับพวงมาลัยทองคำ”
Verse 4
सहसमप्रचाश्चैकैकं गजानां पृष्ठतोडन्वयु: । अश्वे अश्वे शतं गावो गवां पश्चादजाविकम्
นารทกล่าวว่า: “ในขบวนแห่นั้น เบื้องหลังช้างแต่ละเชือกมีม้าพันตัวติดตาม และกับม้าแต่ละตัวมีโคหนึ่งร้อยตัว ส่วนเบื้องหลังโคก็เป็นฝูงแพะและแกะเคลื่อนตามมา”
Verse 5
तेनाक्रान्ता जलौघेन दक्षिणा भूयसीर्ददत् । उपद्वरेडतिव्यथिता तस्याड़के निषसाद ह
นารทกล่าวว่า: “เมื่อพระราชาภคีรถะประทับ ณ ฝั่งคงคาและทรงประทานทักษิณาอย่างไพบูลย์ กระแสน้ำที่เชี่ยวกรากก็ท่วมท้นเข้าครอบงำ จนพระแม่คงคาดูประหนึ่งทุกข์ระทมยิ่งนัก แล้วเสด็จเข้ามาใกล้และประทับนั่งบนตักของพระองค์ ราวกับมาขอที่พึ่ง”
Verse 6
तथा भागीरथी गड्ढा उर्वशी चाभवत् पुरा । दुहितृत्वं गता राज्ञ: पुत्रत्वमगमत् तदा
ดังนั้นในกาลก่อน พระคงคาจึงได้ชื่อว่า ‘ภาคีรถี’ เพราะทรงได้รับการนับถือว่าเป็นธิดาของพระราชาภคีรถะ และทรงเลื่องชื่อว่า ‘อุรวศี’ เพราะประทับนั่งบนพระเพลา (ต้นขา) ของพระองค์ และในเวลานั้น ด้วยการรับฐานะเป็นธิดาของพระราชาแล้วเป็นเหตุให้บรรพชนพ้นจากนรก พระนางจึงถูกกล่าวถึงว่าได้บทบาทเป็น ‘บุตร’ ด้วย—เพื่อการกู้พิตฤทั้งหลาย
Verse 7
तां तु गाथां जगुः प्रीता गन्धर्वा: सूर्यवर्चस: । पितृदेवमनुष्याणां शृण्वतां वल्गुवादिन:,सूर्यके समान तेजस्वी और मधुरभाषी गन्धर्वोने प्रसन्न होकर देवताओं, पितरों और मनुष्योंके सुनते हुए यह गाथा गायी थी
เหล่าคันธรรพผู้รุ่งเรืองดุจดวงอาทิตย์ วาจาไพเราะ เมื่อยินดีแล้ว ก็ขับร้องคาถาบทนั้น โดยมีเหล่าปิตฤ เทพ และมนุษย์เป็นผู้สดับฟัง
Verse 8
भगीरथं यजमानमैक्ष्वाकुं भूरिदक्षिणम् । गड्जा समुद्रगा देवी वव्रे पितरमी श्वरम्
พระแม่คงคาผู้ไหลสู่มหาสมุทร ได้ทรงยอมรับพระราชาภคีรถะ ผู้สืบสายอิกษวากุ ผู้ประกอบยัญและถวายทักษิณาอย่างอุดม เป็นพระบิดาของพระนาง
Verse 9
तस्य सेन्द्रै: सुरगणैर्देवर्यय: स्वलड्कृत: । सम्यक्परिगृहीतश्न शान्तविध्नो निरामय:
เหล่าเทพทั้งปวงพร้อมด้วยพระอินทร์ และเหล่าเทวฤๅษี ได้มาประดับเกียรติยัญของพระองค์ รับเครื่องบูชา (หวิษยะ) โดยชอบ แล้วระงับอุปสรรคทั้งหลาย ทำให้ยัญนั้นสำเร็จโดยราบรื่น ปราศจากภัยและโรคาพาธ
Verse 10
यो य इच्छेत विप्रो वै यत्र यत्रात्मन: प्रियम् । भगीरथस्तदा प्रीतस्तत्र तत्राददद् वशी
พราหมณ์ผู้ใดปรารถนาสิ่งใด อันเป็นที่พอใจแก่ใจตน ณ ที่ใดๆ ก็ตาม ณ ที่นั้นๆ พระภคีรถะผู้สำรวมตน เมื่อทรงยินดีแล้ว ก็ประทานให้ในทันที
Verse 11
जिस-जिस ब्राह्मणने जहाँ-जहाँ अपने मनको प्रिय लगनेवाली जिस-जिस वस्तुको पाना चाहा
นารทกล่าวว่า—พราหมณ์ผู้ใดปรารถนาทรัพย์หรือสิ่งของอันเป็นที่รัก ณ ที่ใดก็ตาม พระเจ้าภคีรถผู้สำรวมอินทรีย์ย่อมยินดีมอบให้ในทันที ณ ที่นั้นเอง ไม่เคยมีทรัพย์อันเป็นที่รักของพระองค์สิ่งใดที่กล่าวได้ว่า “ให้ไม่ได้” เมื่อพราหมณ์ขอ ด้วยพระกรุณาและความพอใจของเหล่าพราหมณ์ พระราชานั้นได้บรรลุพรหมโลก—เป็นพยานว่า ทานที่ประกอบด้วยความสำรวมและการเคารพบูชาผู้ควรย่อมนำผลทางจิตวิญญาณสูงสุด
Verse 12
येन याती मखमुखौ दिशाशाविह पादपा: | तेनावस्थातुमिच्छन्ति तं गत्वा राजमी श्वरम्
นารทกล่าวว่า—“ทิศใดที่ไฟบูชายัญและหมู่ไม้ ณ ที่นี้ดูประหนึ่งหันหน้าไป ทิศนั้นเองที่พวกเขาปรารถนาจะตั้งมั่นอยู่ ครั้นไปถึงพระผู้เป็นเจ้าเหนือบรรดากษัตริย์แล้ว ก็ใคร่จะยืนหยัดอยู่ ณ ที่นั้น”
Verse 13
शत्रुओंकी दशा और आशाका हनन करनेवाले सूंजय! राजा भगीरथने यज्ञोंमें प्रधान ज्ञानयज्ञ और ध्यानयज्ञको ग्रहण किया था। इसलिये किरणोंका पान करनेवाले महर्षिगण भी उस ब्रह्मलोकमें जितेन्द्रिय राजा भगीरथके निकट जाकर उसी स्थानपर रहनेकी इच्छा करते थे ।।
นารทกล่าวว่า—“โอ สฤญชัย ผู้ทำลายสภาพและความหวังของศัตรู! พระเจ้าภคีรถได้เลือกในบรรดายัญทั้งหลาย ยัญแห่งญาณและยัญแห่งสมาธิเป็นยอดยัญ ด้วยเหตุนั้น แม้มหาฤษีผู้ดื่มรัศมีสุริยัน ณ พรหมโลก ก็ยังเข้าไปใกล้พระเจ้าภคีรถผู้สำรวมอินทรีย์ และปรารถนาจะพำนักอยู่ ณ ที่นั้นเอง หากบุตรของท่านสิ้นแล้ว โอ สฤญชัย เขาย่อมมีบุญยิ่งกว่าท่านถึงสี่เท่า; เขาเป็นกุศลแก่ท่านยิ่งกว่าบุตร—ฉะนั้นอย่าโศกเศร้าเพราะบุตรเลย”
Verse 60
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये षष्टितमो<थध्याय:
ดังนี้แล จบบทที่หกสิบ ในทฺโรณปัรวะ แห่งศรีมหาภารตะ ภายในอภิมันยุวธปัรวะ ในตอนที่เรียกว่า “เหตุแห่งกษัตริย์สิบหกพระองค์”
Verse 136
अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत् । वैत्य सुंजय! वे भगीरथ उपर्युक्त चारों बातोंमें तुमसे बहुत बढ़कर थे। तुम्हारे पुत्रकी अपेक्षा उनका पुण्य बहुत अधिक था। जब वे भी जीवित न रह सके
นารทกล่าวว่า—“โอ สุญชัย ผู้คนยกเป็นคำติเตียนว่าเป็นความด่างพร้อยแก่ผู้ที่ไม่ประกอบยัญ ไม่ถวายทักษิณา และดำรงชีวิตปราศจากความรุ่งเรืองหรือการศึกษาศักดิ์สิทธิ์ แต่โอ สุญชัย แม้ภคีรถ—ผู้เลิศกว่าท่านอย่างยิ่งในสี่ประการนั้น และมีบุญยิ่งกว่าบุตรของท่าน—ก็ยังมิอาจดำรงชีพอยู่ได้ เมื่อเขายังไม่พ้นความตาย แล้วผู้อื่นจะกล่าวอย่างไรได้เล่า? ฉะนั้นอย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของท่าน ผู้ปราศจากการประกอบยัญและการให้ทานพร้อมทักษิณา” ดังนี้นารทได้สั่งสอนพระราชาสุญชัย
Frequently Asked Questions
The tension between single-target mission urgency (reaching Saindhava) and the non-negotiable duty to safeguard sovereign leadership (Yudhiṣṭhira) is resolved through explicit delegation to Sātyaki and coordinated command roles.
Effective action is portrayed as a synthesis of preparedness, disciplined responsibility, and moral clarity: auspicious signs and divine favor are meaningful when paired with structured protection, ritual readiness, and accountable decision-making.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is archival and motivational—linking divine encounter, omens, and procedural readiness to the epic’s broader causality of vow, duty, and outcome.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.