Adhyaya 6
द्रोणसेनापत्यं, व्यूहविन्यासः, उत्पातदर्शनं, आरम्भयुद्धम् (Droṇa’s Command, Battle-Formations, Omens, and Opening Engagement)
Upa-parva: Droṇābhiṣeka (Appointment of Droṇa and Battle-Array Accounts)
Saṃjaya reports that Droṇa, having obtained the office of senāpati, advances after arranging the Kaurava host. The right wing is held by Jayadratha (Saindhava), the Kaliṅga leader, and Vikarna; Śakuni rides with Gāndhāra forces, while Kṛpa, Kṛtavarmā, Citraseṇa, Viviṃśati and others protect the left. Additional allied groupings—Kāmbojas led by Sudakṣiṇa, along with Śakas and Yavanas—are positioned as supporting elements; other regional contingents are enumerated to indicate breadth of mobilization. Karṇa, celebrated as Rādheya/Vaikartana, advances prominently, and Kaurava morale rises with claims about his battlefield efficacy. The text then contrasts vyūha doctrine: the Kauravas adopt a śakaṭa-vyūha designed by Droṇa, while the Pāṇḍavas deploy a krauñca-vyūha attributed to Dharmarāja Yudhiṣṭhira. At the head of the Pāṇḍava formation stand Arjuna with the Vānaradhvaja and Kṛṣṇa with Sudarśana, presented as concentrated ‘tejas’ on a single chariot. Karṇa and Arjuna visually appraise one another as mutual adversaries. As Droṇa moves, the battlefield is marked by severe utpātas: dust obscuring the sky, unnatural ‘rain’ imagery of gore and fragments, predatory birds circling, jackals crying, a blazing meteor, and a solar halo with thunder and lightning—conventional epic indicators of mass mortality. Combat begins with intense reciprocal arrow exchanges; Droṇa presses the Pāṇḍava–Sṛñjaya line with divyāstras, scattering formations. Dhṛṣṭadyumna (Yājñaseni/Pārṣata) counters with his own arrow-storms, briefly checking Droṇa’s advance, after which Droṇa regroups and renews pressure, moving through the enemy host with the described dynamism of a whirling firebrand and a carefully engineered war-chariot.
Chapter Arc: कर्ण के वचन सुनकर दुर्योधन सभा-सम राजा-समुदाय के बीच द्रोणाचार्य की ओर मुड़ता है—अब युद्ध की दिशा बदलने के लिए उसे एक ऐसे सेनापति की आवश्यकता है, जिसके नाम मात्र से पाण्डवों का उत्साह डगमगा जाए। → दुर्योधन द्रोण की महत्ता को क्रमशः गिनाता है—कुल-श्रेष्ठता, श्रुति-ज्ञान, आयु, बुद्धि, वीर्य, दाक्ष्य, अजेयता, अर्थ-नीति और तप-बल; फिर उपमाओं की माला से उन्हें सर्वोच्च ठहराता है (वसिष्ठ, सूर्य, धर्मराज, इन्द्र, कुबेर आदि के समान)। यह प्रशंसा केवल स्तुति नहीं, एक राजनीतिक आग्रह है: भीष्म के बाद कौरव-सेना को नया ध्रुव चाहिए। → दुर्योधन का निर्णायक वचन—यदि द्रोण सेनापति बनें तो वह युधिष्ठिर को ‘सानुबन्धं सबान्धवम्’ सहित जीत लेने का दावा करता है; साथ ही संकेत देता है कि द्रोण को अग्रगामी देखकर अर्जुन भी प्रहार करेगा। इसी क्षण सभा में सिंहनाद उठता है और राजागण ‘जय’ कहकर द्रोण के अभिषेक-सम समर्थन में एकमत हो जाते हैं। → राजाओं और सैनिकों की हर्ष-ध्वनि के बीच द्रोण को दुर्योधन के आगे रखकर प्रार्थना की जाती है; द्रोण दुर्योधन से प्रत्युत्तर देने के लिए वचन आरम्भ करते हैं—सेनापतित्व की स्वीकृति/शर्तों की ओर कथा बढ़ती है। → द्रोण का उत्तर क्या होगा—क्या वे सेनापति बनकर अर्जुन-वध/युधिष्ठिर-जय की प्रतिज्ञा को स्वीकार करेंगे, और किस मूल्य पर?
Shlokas
Verse 1
/ अप ह< बक। ] अत काए: षष्ठो 5 ध्याय: दुर्योधनका द्रोणाचार्यसे सेनापति होनेके लिये प्रार्थना करना संजय उवाच कर्णस्य वचन श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । सेनामध्यगतं द्रोणमिदं वचनमत्रवीत्
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นได้สดับถ้อยคำของกรรณะแล้ว พระเจ้าทุรโยธน์จึงตรัสแก่ท่านอาจารย์โทรณะ ผู้ยืนอยู่ท่ามกลางกองทัพ ด้วยวาจาดังนี้”
Verse 2
दुर्योधन उवाच वर्णश्रैष्ठयात् कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयसा धिया । वीर्याद् दाक्ष्यादधृष्यत्वादर्थज्ञानान्नयाज्जयात्
ทุรโยธน์ตรัสว่า “ด้วยความเลิศแห่งวรรณะ ด้วยกำเนิดในตระกูลสูง ด้วยความรู้จากคัมภีร์ ด้วยวัยอันสุกงอม และด้วยปัญญา; ด้วยความกล้าหาญ ด้วยความชำนาญ ด้วยความมิอาจถูกปราบ ด้วยความรู้เรื่องทรัพยากร ด้วยรัฐนิติ และด้วยชัยชนะ—ด้วยมาตรวัดเหล่านี้ บุรุษจึงเป็นที่รู้จักว่าเป็นผู้ประเสริฐยิ่ง”
Verse 3
तपसा च कृतज्ञत्वाद वृद्ध: सर्वगुणैरपि । युक्तो भवत्समो गोप्ता राज्ञामन्यो न विद्यते
ด้วยตบะ ด้วยความกตัญญู ด้วยความเป็นผู้ใหญ่ และด้วยคุณธรรมทั้งปวง ท่านย่อมเป็นผู้พิทักษ์ที่คู่ควร—เสมอด้วยตนเอง; ในหมู่กษัตริย์เหล่านี้ หาได้มีผู้คุ้มครองอื่นใดเสมอท่านไม่
Verse 4
स भवान् पातु नः सर्वान् देवानिव शतक्रतुः । भवन्नेत्रा: पसजउ्जेतुमिच्छामो द्विजसत्तम
ขอท่านจงคุ้มครองพวกเราทั้งปวง ดุจดังศตกฺรตุ (อินทรา) ผู้พิทักษ์เหล่าเทวะเถิด โอพราหมณ์ผู้ประเสริฐ เราปรารถนาจะยืนหยัดและเข้ารบภายใต้การชี้นำและความเป็นผู้นำของท่าน
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्गाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें कर्णवाक्यविषयक पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ
ในหมู่รุทระ ท่านดุจคปาลี (ศิวะ); ในหมู่วสุ ท่านดุจปาวกะ (อัคนี); ในหมู่ยักษ์ ท่านดุจกุเบร; และในหมู่มรุต ท่านดุจวาสวะ (อินทรา)
Verse 6
वसिष्ठ इव विप्राणां तेजसामिव भास्कर: । पितृणामिव धर्मेन्द्रो यादसामिव चाम्बुराट्,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणप्रोत्साहने षष्ठो5ध्याय: ।।
ดุจวสิษฐะผู้เลิศในหมู่พราหมณ์ ดุจภาสกร (สุริยะ) ผู้เลิศในหมู่สิ่งเรืองรอง ดุจธรรมินทร (ยม) ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ปิตฤ และดุจราชาแห่งมหาสมุทรในหมู่สัตว์น้ำ—ฉันใด ท่านก็ฉันนั้น. ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนทฺโรณปัรวะ ภาคทฺโรณาภิเษกปัรวะ บทว่าด้วยการปลุกเร้าทฺโรณะ บทที่หกจบลง.
Verse 7
नक्षत्राणामिव शशी दितिजानामिवोशना: । श्रेष्ठ: सेनाप्रणेतृणां स नः सेनापतिर्भव
ดุจศศี (จันทร์) ที่เด่นเหนือหมู่ดาว และดุจอุศนา (ศุกราจารย์) ผู้เป็นเลิศในหมู่ทิติจ—ฉันใด ท่านก็เป็นผู้เลิศในหมู่ผู้นำทัพฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ขอท่านจงเป็นเสนาบดีทัพของเรา.
Verse 8
रुद्रोंमें शंकर, वसुओंमें पावक, यक्षोंमें कुबेर, देवताओंमें इन्द्र, ब्राह्मणोंमें वसिष्ठ, तेजोमय पदार्थोमें भगवान् सूर्य, पितरोंमें धर्मराज, जलचरोंमें वरुणदेव, नक्षत्रोंमें चन्द्रमा और दैत्योंमें शुक्राचार्यके समान आप समस्त सेनानायकोंमें श्रेष्ठ हैं; अतः हमारे सेनापति होइये ।।
ทุรโยธนะกล่าวว่า “ดุจศังกรผู้เลิศในหมู่รุทระ ดุจปาวกผู้เลิศในหมู่วสุ ดุจกุเบรผู้เลิศในหมู่ยักษ์ ดุจอินทร์ผู้เลิศในหมู่เทวะ ดุจวสิษฐะผู้เลิศในหมู่พราหมณ์ ดุจพระสุริยะผู้เลิศในหมู่สิ่งเรืองรอง ดุจธรรมราชผู้เป็นใหญ่ในหมู่ปิตฤ ดุจวรุณเทพผู้เลิศในหมู่สัตว์น้ำ ดุจจันทร์ผู้เลิศในหมู่ดวงดาว และดุจศุกราจารย์ผู้เลิศในหมู่ทิติจ—ฉันใด ท่านก็เป็นผู้เลิศในหมู่ผู้นำทัพทั้งปวงฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ขอท่านจงเป็นเสนาบดีทัพของเรา. โอ้ผู้ปราศจากมลทิน ขอให้กองทัพอักษเษาหิณีทั้งสิบเอ็ดของข้าอยู่ใต้บัญชาท่าน. ด้วยกองทัพเหล่านั้น จงจัดวางกระบวนทัพ (วยูหะ) ต้านศัตรู และทำลายปฏิปักษ์ของข้าเสีย ดุจอินทร์ทำลายเหล่าทานวะ.”
Verse 9
प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकि: । अनुयास्यामहे त्वाजी सौरभेया इवर्षभम्
“ขอท่านจงยาตราอยู่เบื้องหน้าเรา ดุจปาวกิ (การ์ตติเกยะ) นำหน้าหมู่เทวะ. ในศึกนี้พวกเราจะติดตามท่าน ดุจลูกวัวแห่งสุรภีติดตามพญาวัว.”
Verse 10
उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यं विस्फारयन् धनु: । अग्रेभवं त्वां तु दृष्टवा नार्जुन: प्रहरिष्यति
“อรชุน ผู้ถือคันศรอันดุดัน เป็นมหาธนูรธร แม้จะทำให้คันศรทิพย์กึกก้อง—แต่เมื่อเห็นท่านยืนอยู่เบื้องหน้าในฐานะแม่ทัพนำหน้า เขาจะไม่ลงมือโจมตี.”
Verse 11
ध्रुवं युधिष्ठिरं संख्ये सानुबन्धं सबान्धवम् | जेष्यामि पुरुषव्यात्र भवान् सेनापतियदि
ทุรโยธนะกล่าวว่า “โอ้พยัคฆ์แห่งหมู่มนุษย์! หากท่านเป็นแม่ทัพของเราแล้ว ในสมรภูมิเราจักพิชิตยุธิษฐิระอย่างแน่นอน พร้อมทั้งผู้สนับสนุนและญาติวงศ์ของเขา ตลอดจนพี่น้องและเครือญาติทั้งปวงของเขาด้วย”
Verse 12
संजय उवाच एवमुक्ते ततो द्रोणं जयेत्यूचुर्नराधिपा: । सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजम्
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ครั้นทุรโยธนะกล่าวดังนั้นแล้ว บรรดากษัตริย์ทั้งหลายก็เปล่งเสียงคำรามดุจสิงห์อันกึกก้อง เพื่อเพิ่มพูนความยินดีแก่พระโอรสของพระองค์ แล้วกล่าวแก่โทรณะว่า ‘ชัยแด่ท่านอาจารย์โทรณะ!’”
Verse 13
सैनिकाश्न मुदा युक्ता वर्धयन्ति द्विजोत्तमम् दुर्योधन पुरस्कृत्य प्रार्थयन्तो महद् यश: । दुर्योधनं ततो राजन् द्रोणो वचनमब्रवीत्
สัญชัยกล่าวว่า “เหล่าทหารทั้งหลายก็ปลาบปลื้มยินดี ยกทุรโยธนะไว้เบื้องหน้า ปรารถนาชื่อเสียงอันยิ่งใหญ่ จึงสรรเสริญโทรณะผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชะและเร้าเร่งกำลังใจของท่าน แล้วข้าแต่พระราชา โทรณะจึงกล่าวถ้อยคำแก่ทุรโยธนะดังนี้”
Frequently Asked Questions
Droṇa’s role as guru and as state-commander creates a structural dharma-tension: the chapter frames his duty to execute Kaurava strategy despite prior pedagogical bonds, showing how institutional obligation can override personal affiliation in wartime governance.
The passage teaches that outcomes are shaped not only by individual heroics but by formation logic—frontage control, flank security, and concentration of elite assets—illustrated by Droṇa’s engineered array and Yudhiṣṭhira’s counter-array anchored by Arjuna–Kṛṣṇa.
No explicit phalaśruti appears here; instead, meta-significance is conveyed through utpāta imagery and narrative framing, signaling the gravity of actions and the interpretive weight of consequences within the epic’s moral architecture.
Ask anything about Adhyaya 6 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come from the texts themselves, with the shlokas they draw on shown alongside. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.