Adhyaya 46

Verse 1

धृतराष्ट्र बोले--सूत! जैसा कि तुम बता रहे हो

ธฤตราษฏระตรัสว่า “โอ้ สุตะ! ดังที่เจ้ากล่าว อภิมันยุผู้มีจิตสูงส่ง แม้เพียงลำพัง ก็ทำศึกอันน่าสะพรึงกับนักรบมากมายและยังได้ชัยชนะ วีรกรรมของโอรสแห่งสุภัทรานี้น่าอัศจรรย์ ยากจะเชื่อในทันที แต่สำหรับผู้ที่มีธรรมะเป็นที่พึ่งแล้ว ย่อมมิใช่เรื่องพิสดารนัก”

Verse 2

अश्रद्धेयमिवाश्चर्य सौभद्रस्याथ विक्रमम्‌ । किं तु नात्यद्धुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रय:

วีรกรรมของสาวภัทร (อภิมันยุ) นี้น่าอัศจรรย์ราวกับไม่น่าเชื่อ; แต่สำหรับผู้ที่มีธรรมะเป็นที่พึ่งแล้ว ย่อมมิใช่เรื่องอัศจรรย์ยิ่งนัก

Verse 3

दुर्योधने च विमुखे राजपुत्रशते हते । सौभगद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मामका:

ธฤตราษฏระตรัสว่า— “สัญชัย! เมื่อทุรโยธนะหันหลังหนี และราชกุมารนับร้อยถูกสังหารแล้ว บุตรของเราทั้งหลายได้ยึดถือวิธีการใดเพื่อเผชิญหน้ากับเสาบัทร (อภิมันยุ)?”

Verse 4

संजय उवाच संशुष्कास्याश्षलन्नेत्रा: प्रस्विन्ञा लोमहर्षणा: । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये

สัญชัยกล่าวว่า— “ข้าแต่พระราชา ปากของเหล่านักรบของพระองค์แห้งผาก ดวงตากวัดแกว่งด้วยความหวาดกลัว กายชุ่มด้วยเหงื่อและขนลุกชัน พวกเขามีความฮึกเหิมเพียงเพื่อการหลบหนี หาได้มีใจฮึกหาญจะพิชิตศัตรูไม่เลย”

Verse 5

हतान्‌ भ्रातृन्‌ पितृन्‌ पुत्रान्‌ सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान्‌ | उत्सृज्योत्सृज्य संजग्मुस्त्वरयन्तो हयद्विपान्‌

พวกเขาทอดทิ้งพี่น้อง บิดา บุตร มิตรสหาย ญาติ และวงศ์วานที่ล้มตายในศึกครั้งแล้วครั้งเล่า แล้วเร่งขับม้าและช้างด้วยความแตกตื่น รีบพากันหลบหนีไป

Verse 6

तान्‌ प्रभग्नांस्तथा दृष्टवा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्धल: । कृपो दुर्योधन: कर्ण: कृतवर्माथ सौबल:

สัญชัยกล่าวว่า— “ข้าแต่พระราชา ครั้นเห็นพวกเขาแตกพ่ายและพากันหนีเช่นนั้น โทรณะ บุตรโทรณะคืออัศวัตถามา พฤหัทพล กฤปะ ทุรโยธนะ กรรณะ กฤตวรรมะ และเสาบละ (ศกุนิ) ก็เดือดดาล พุ่งเข้าจู่โจมเสาบัทร—อภิมันยุ วีรบุรุษผู้มิอาจพิชิตได้; แต่หลานของพระองค์ อภิมันยุ ด้วยเดชานุภาพ ได้ผลักดันพวกเขาเกือบทั้งหมดให้ถอยร่นจากการรบ”

Verse 7

अभ्यधावन्‌ सुसंक्रुद्धा: सौभद्रमपराजितम्‌ । ते तु पौत्रेण ते राजन्‌ प्रायशो विमुखीकृता:

สัญชัยกล่าวว่า— “พวกเขาทั้งหมดโกรธเกรี้ยวอย่างยิ่ง จึงพุ่งเข้าหาเสาบัทร อภิมันยุ ผู้มิอาจพิชิตได้; แต่ข้าแต่พระราชา หลานของพระองค์ได้ต้านไว้จนพวกเขาส่วนใหญ่ต้องถอยห่างจากการรบ”

Verse 8

एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद्‌ दर्पाच्च निर्भय: । इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणो5<र्जुनिमभ्ययात्‌

สัญชัยกล่าวว่า—ลักษมณะ ผู้เติบโตในความสุขสบาย ไร้ความหวาดหวั่นด้วยความหุนหันแห่งวัยเยาว์และความทะนง เชี่ยวชาญศรศัสตรา เปล่งรัศมีแห่งเดชานุภาพ ได้รุดหน้าเพียงลำพังเข้าประจันหน้าอภิมันยุ

Verse 9

तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न्‍्यवर्तत । अनुदुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथा:,पुत्रकी रक्षा चाहनेवाला पिता दुर्योधन भी उसीके साथ-साथ लौट पड़ा। फिर दुर्योधनके पीछे दूसरे महारथी लौट आये

สัญชัยกล่าวว่า—บิดาของเขา ด้วยความผูกพันต่อบุตรอย่างแรงกล้า จึงหันกลับติดตามไปใกล้ชิด และเมื่อทุรโยธน์ถอยกลับ เหล่ามหารถีอื่น ๆ ก็ถอยตามไปด้วย

Verse 10

तं॑ तेडभिषिषिचुर्बाणैमेंघा गिरिमिवाम्बुभि: । स तु तान्‌ प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान्‌

สัญชัยกล่าวว่า—พวกเขาระดมศรใส่เขา ดุจเมฆพร่างสายฝนรดภูผา แต่ฝ่ายอภิมันยุเพียงผู้เดียวกลับบดขยี้พวกเขาทั้งหมด ดุจลมพัดจากทุกทิศพาเมฆให้กระจัดกระจาย

Verse 11

पौत्रं तव च दुर्धर्ष लक्ष्मणं प्रियदर्शनम्‌ पितु: समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम्‌

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา หลานของพระองค์ ลักษมณะ ผู้ชวนมองและยากจะเข้าตี ยืนอยู่ใกล้บิดา เป็นวีรบุรุษชูคันศรพร้อมรบ

Verse 12

अत्यन्तसुखसंवृद्ध॑ धनेश्वरसुतोपमम्‌ । आससाद रणे कार्ष्ण्मित्तो मत्तमिव द्विपम्‌

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ลักษมณะ ผู้เติบโตในความสุขสบายยิ่งนัก ประหนึ่งโอรสแห่งกุเบรเทพเจ้าแห่งทรัพย์ ยืนอยู่ในสนามรบ; แล้วโอรสของอรชุน (การ์ษณิ) ก็พุ่งเข้าหาเขา ดุจช้างตกมันเข้าชนช้างตกมันผู้ยิ่งใหญ่

Verse 13

लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्र: परवीरहा । शरै: सुनिशितैस्ती६णैर्बाह्वोरुरसि चार्पित:

ครั้นประจันหน้าเข้าต่อสู้ระยะประชิดกับลักษมณะแล้ว เสาบัทระ—ผู้สังหารวีรชนฝ่ายศัตรู—ก็ถูกศรอันคมกริบยิ่งนักปักต้องที่ท่อนแขนและทรวงอก

Verse 14

संक़रुद्धो वै महाराज दण्डाहत इवोरग: । पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत,महाराज! उस प्रहारसे लाठीकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए आपके पौत्र अभिमन्युने आपके दूसरे पौत्र लक्ष्मणसे कहा--

ข้าแต่มหาราช หลานของพระองค์ผู้เดือดดาลดุจงูถูกไม้เท้าฟาด ได้หันไปกล่าวกับหลานอีกคนของพระองค์ คือ ลักษมณะ—

Verse 15

सुदृष्ट: क्रियतां लोको हामुं लोक॑ गमिष्यसि । पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम्‌

“จงทำสายตาให้แจ่มชัดแล้วมองโลกนี้ให้ถนัดเถิด เจ้ากำลังจะไปสู่โลกหน้า ต่อหน้าญาติวงศ์ที่เฝ้ามองอยู่ ข้าจะนำเจ้าไปยังสำนักพระยม”

Verse 16

“लक्ष्मण! इस संसारको अच्छी तरह देख लो। अब शीघ्र ही परलोककी यात्रा करोगे। इन बान्धव-जनोंके देखते-देखते मैं तुम्हें यमलोक पहुँचाये देता हूँ” ।।

“ลักษมณะ จงมองโลกนี้ให้ถนัดเถิด อีกไม่นานเจ้าจะออกเดินทางสู่ปรโลก ต่อหน้าญาติวงศ์ที่เฝ้ามองอยู่ ข้าจะส่งเจ้าไปยังยมโลก” ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว เสาบัทระผู้แขนแกร่ง ผู้สังหารวีรชนฝ่ายศัตรู ก็ชักศรภัลละออกจากแล่งศร วาววับดุจงูที่เพิ่งลอกคราบ

Verse 17

स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम्‌ । सुनसं सुभ्रु केशान्तं शिरो5हार्षीत्‌ सकुण्डलम्‌

ศรภัลละที่หลุดจากมืออภิมันยุ นั้นได้ตัดศีรษะของลักษมณะ—งามน่ามอง จมูกได้รูป คิ้วงดงาม ปลายผมเรียบร้อย และประดับตุ้มหูอันวิจิตร—ให้ขาดจากลำตัว

Verse 18

लक्ष्मणं निहतं दृष्टवा हाहेत्युच्चुक्रुशुर्जना: । ततो दुर्योधन: क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते

ครั้นผู้คนเห็นลักษมณะถูกสังหาร ก็ร้องอื้ออึงว่า “อนิจจา! อนิจจา!” แล้วทุรโยธนะ เมื่อบุตรอันเป็นที่รักล้มลง ก็เดือดดาลด้วยโทสะ

Verse 19

घ्नतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान्‌ क्षत्रियर्षभ: । लक्ष्मणको मारा गया देख सब लोग जोर-जोरसे हाहाकार करने लगे। अपने प्यारे पुत्रके मारे जानेपर क्षत्रियशिरोमणि दुर्योधन कुपित हो उठा और समस्त क्षत्रियोंसे बोला --अहो! इस अभिमन्युको मार डालो” ।।

ผู้เป็นยอดแห่งกษัตริย์นักรบร้องก้องแก่เหล่ากษัตริย์ว่า “ฆ่ามันเสีย!” ครั้นโกรธแค้นเพราะบุตรอันเป็นที่รักถูกสังหาร ทุรโยธนะผู้เป็นใหญ่เหนือราชาทั้งหลายจึงเร่งเร้าเหล่ากษัตริย์ว่า “เอาเถิด! จงสังหารอภิมันยุผู้นี้!” แล้วโทรณะ กฤปะ กรรณะ บุตรแห่งโทรณะ (อัศวัตถามัน) และพฤหัทธละ ก็รุดหน้าเข้าประจัญ

Verse 20

तांस्तु विद्ध्वा शितैर्बाणैविमुखीकृत्य चार्जुनि:

อรชุนยิงศรคมกริบเข้าถูกพวกเขา แล้วบีบให้พวกเขาหันกลับถอยร่น

Verse 21

आवल्रुस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिता:

พวกเขาใช้กองช้างปิดกั้นเส้นทางของเขา ล้อมรัดไว้แน่น ราวกับกัดฉีกทางเดินของเขาให้ขาดวิ่น

Verse 22

तत्‌ प्रसक्तमिवात्यर्थ युद्धमासीद्‌ विशाम्पते

ข้าแต่เจ้าแห่งประชา ณ ที่นั้นศึกอันน่าสะพรึงได้ปะทุขึ้นในระยะประชิดยิ่งนัก ท่ามกลางความคับคั่งนั้น บุตรแห่งอรชุนใช้ศรคมกริบทำลายกองช้างอันห้าวหาญนั้นสิ้น ราวกับลมที่เคลื่อนไหวไม่หยุดในเวหาหั่นฉีกกลุ่มเมฆนับร้อยให้กระจัดกระจาย

Verse 23

ततस्तत्‌ कुण्जरानीकं व्यधमद्‌ धृष्टमार्जुनि: । यथा वायुर्नित्यगतिर्जलदान्‌ शतशोडम्बरे

แล้วการรบอันดุเดือดก็ปะทุขึ้นในระยะประชิดยิ่งนัก บุตรแห่งอรชุน คือ ธฤษฏะ ใช้ศรคมกริบทำลายกองช้างนั้นย่อยยับ ประหนึ่งลมที่เคลื่อนไหวไม่หยุดในเวหาหั่นฉีกกลุ่มเมฆนับร้อยให้แตกกระจาย

Verse 24

ततः क्राथ: शरख्रातैरार्जुनिं समवाकिरत्‌ । अथेतरे संनिवृत्ता: पुनद्रोणमुखा रथा:,तदनन्तर क्राथने अर्जुनकुमार अभिमन्युपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी। इतनेहीमें द्रोण आदि दूसरे महारथी भी पुनः लौट आये

ต่อมา คราถะก็ระดมยิงศรเป็นห่าฝนใส่บุตรแห่งอรชุน ขณะเดียวกันเหล่านักรบรถศึกอื่น ๆ ที่ถอยไปชั่วครู่—มีโทรณะเป็นผู้นำ—ก็หันกลับมาและกลับสู่แนวหน้าอีกครั้ง

Verse 25

परमास्त्राणि धुन्वाना: सौभद्रमभिदुद्रुवु: । तान्‌ निवार्यार्जुनिर्बाणै: क्राथपुत्रमथार्दयत्‌

พวกเขาทั้งหมดโหมใช้อาวุธอันทรงฤทธิ์แล้วพุ่งเข้าหาเสาบัทร (อภิมันยุ) อภิมันยุใช้ศรสกัดพวกเขาไว้ทั้งหมด แล้วจึงกดดันบุตรของคราถะอย่างหนัก ทำให้ได้รับความทุกข์ทรมานอย่างยิ่ง

Verse 26

शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघांसया । सभरनुर्बाणकेयूरो बाहू समुकुर्ट शिर:

ด้วยความใคร่จะสังหารและเร่งรุดไป เขาก้าวหน้าอยู่ท่ามกลางห่าศรอันนับประมาณมิได้—คันธนูขึ้นสายพร้อมยิง แขนประดับแล่งศรดุจพาหุรัด และศีรษะสวมหมวกเหล็กดุจมงกุฎแห่งศึก

Verse 27

कुलशीलश्रुतिबलै: कीर्त्या चास्त्रबलेन च | युक्ते तस्मिन्‌ हते वीरा: प्रायशो विमुखा5भवन्‌

ครั้นวีรบุรุษผู้นั้น—ผู้เพียบพร้อมด้วยชาติกำเนิดอันสูงส่ง ความประพฤติดี ความรู้แห่งศาสตรา กำลัง กิตติศัพท์ และเดชแห่งอาวุธ—ถูกสังหาร เหล่าวีรชนในกองทัพของท่านโดยมากก็หันหลังให้ศึกและถอยหนีอย่างอลหม่าน

Verse 45

हि 27005 ० अब ? हुक अआ 5 क ”+ $* %// हा ्, । 0 "इ क +-

ข้อความสันสกฤตที่ให้มาสำหรับ โทฺรณปัรวะ บทที่ 46 วรรคที่ 45 ดูบิดเบือน/เสียหายจนไม่เป็นโศลกที่อ่านได้; หากไม่มีต้นฉบับเทวนาครีที่ถูกต้อง ย่อมไม่อาจแปลได้อย่างเที่ยงตรง

Verse 46

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि लक्ष्मणवधे षट्चत्वारिंशो<ध्याय:

ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทฺรณปัรวะ ภายในอภิมันยุวธปัรวะ เฉพาะเหตุว่าด้วยการสังหารลักษมณะ บทที่สี่สิบหกจึงสิ้นสุดลง

Verse 193

कृतवर्मा च हार्दिक्य: षड्‌ रथा: पर्यवारयन्‌ । तब द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, बृहदबल और हृदिकपुत्र कृतवर्मा--इन छ: महारथियोंने अभिमन्युको घेर लिया

กฤตวรมาบุตรแห่งหฤทีกะ พร้อมด้วยนักรบรถศึกทั้งหก ได้เข้าล้อมอภิมันยุไว้รอบด้าน—โทฺรณะ กฤปะ กรรณะ อัศวัตถามา พฤหัทพล และกฤตวรมา; มหารถทั้งหกนั้นร่วมกันปิดล้อมวีรยุวชนไว้

Verse 203

वेगेनाभ्यपतत्‌ क्रुद्ध: सैन्धवस्य महद्‌ बलम्‌ | यह देख अर्जुनकुमारने अपने पैने बाणोंद्वारा उन सबको घायल करके भगा दिया और क्रोधमें भरकर बड़े वेगसे जयद्रथकी विशाल सेनापर धावा किया

ด้วยโทสะอันพลุ่งพล่าน เขาพุ่งเข้าประจัญด้วยความเร็วมหาศาลใส่กองทัพใหญ่ของชัยทรถ เจ้าแห่งสินธุ ใช้ศรคมกริบยิงให้บาดเจ็บแล้วขับไล่ให้ถอยร่น จากนั้นจึงยกกำลังเข้าตะลุยกองทัพชัยทรถอีกครั้งด้วยแรงพิโรธและมหาเวค

Verse 216

कलिलज्जश्न निषादाश्न क्राथपुत्रश्न वीर्यवान्‌ । उस समय कलिंगदेशीय सैनिक, निषादगण तथा पराक्रमी क्राथपुत्र--इन सबने कवच धारण करके गजसेनाके द्वारा अभिमन्युका रास्ता रोक दिया

ครานั้น ทหารแห่งกาลิงคะ พวกนิษาทะ และเหล่ากราถบุตรผู้กล้าหาญ ทั้งหมดสวมเกราะ แล้วนำกองช้างเข้าขวางทางอภิมันยุไว้

Verse 2636

सच्छत्रध्वजयन्तारं रथं चाश्वान्‌ न्यपातयत्‌ | फिर उसने असंख्य बाणसमूहोंद्वारा क्राथपुत्रको मार डालनेकी इच्छासे जल्दी करते हुए उसकी धनुष-बाणों और केयूरसहित दोनों भुजाओं

แล้วเขาก็เร่งรุดด้วยหมายจะสังหารบุตรแห่งกราถะ จึงระดมยิงด้วยฝนศรนับไม่ถ้วน กระทั่งคันธนูและลูกศร แขนทั้งสองที่ประดับเกยูระ ศีรษะที่สวมมงกุฎ ฉัตรและธงชัย สารถี ตลอดจนรถศึกพร้อมม้าศึก—ล้วนถูกเขาล้มคว่ำลงสิ้น