Adhyaya 41
Jayadrathasya varaprāptiḥ (जयद्रथस्य वरप्राप्तिः) — Jayadratha’s boon and the restraint of the Pāṇḍava advance
Upa-parva: Jayadratha-vara-prasaṅga (Episode on Jayadratha’s boon and battlefield interdiction)
Dhṛtarāṣṭra begins by asking whether any chariot-warrior pursued and checked the youthful, confident, battle-skilled hero advancing into formations. Saṃjaya reports that leading Pāṇḍava-aligned figures—Yudhiṣṭhira, Bhīma, Śikhaṇḍin, Sātyaki, the twins, Dhṛṣṭadyumna, Virāṭa, Drupada, Kekaya forces, Dhṛṣṭaketu, and Matsya troops—pressed forward in ordered arrays; seeing them charge, Kaurava troops recoil. Jayadratha (Saindhava), described as acting to stabilize the situation, moves to obstruct the Pāṇḍavas with his forces and weaponry. Dhṛtarāṣṭra expresses astonishment that one leader could restrain multiple enraged Pāṇḍavas and asks for the source of this extraordinary power. Saṃjaya explains that after being defeated by Bhīma in the context of the Draupadī-abduction episode, Jayadratha undertook severe austerities, restraining the senses and enduring hunger, thirst, and heat, worshipping Śiva with hymns. Śiva appears (even in a dream-vision) and offers a boon; Jayadratha requests the ability to withstand the Pāṇḍavas in battle. Śiva grants a conditional boon: Jayadratha can restrain four Pāṇḍava brothers, excluding Arjuna. Empowered by this boon and divine weapon-force, Jayadratha holds back the Pāṇḍava host; his bow-sound spreads fear among opponents and elation among Kaurava ranks, prompting renewed engagement.
Chapter Arc: रणभूमि में सौभद्र अभिमन्यु का रथ बिजली-सा चमकता है; कौरव-पक्ष के योद्धा उसे दुर्जय जानकर भी उस पर बाण-वर्षा करते हैं—और वह मानो मुसकराकर ही चुनौती स्वीकार करता है। → कर्ण-पक्ष से तीव्र प्रहार होते हैं—अभिमन्यु के छत्र, ध्वजा, सारथि और अश्वों पर निशाना साधकर उसे असहाय करने का प्रयास; पर अभिमन्यु पितृ-पैतामह परम्परा के अनुरूप अतिमानुष कर्म दिखाता हुआ प्रत्युत्तर में आकाश को शरों से ढँक देता है। → अभिमन्यु एक ही पंखयुक्त बाण से शत्रु का शिर रथ से उड़ा देता है; उसी क्षण उसकी शर-वृष्टि से युद्धभूमि ‘धाराओं’ और ‘शलभों’ से भरे आकाश-सी आच्छादित हो जाती है और कौरव-सेना में क्षणिक अराजकता फैलती है। → शंखनाद कर अभिमन्यु कौरव-सेना में घुस पड़ता है; रथ, नाग (हाथी), अश्व और अनुजों को विदीर्ण कर भूमि को कबन्ध-समूहों से भर देता है—और सेना-मध्य में वासव-तुल्य तेज से विराजमान होता है। → अभिमन्यु का यह उन्मत्त पराक्रम कौरवों को उसे घेरने और नियम-भंग की ओर धकेलता है—अगले प्रसंग में उसके विरुद्ध संगठित चक्रव्यूह-घात की छाया गहराती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ३९ श्लोक हैं।) ऑपन--#ह< बक। ] अत्शफाय: एकचत्वारिशो< ध्याय: अभिमन्युके द्वारा कर्णके भाईका वध तथा कौरव-सेनाका संहार और पलायन संजय उवाच सो5तिगर्जन् धनुष्पाणिज्यां विकर्षन् पुनः पुन: । तयोर्महात्मनोस्तूर्ण रथान्तरमवापतत्
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา! น้องชายของกรรณะนั้นถือคันธนูไว้ในมือ คำรามกึกก้อง ดึงสายธนูซ้ำแล้วซ้ำเล่า และแล่นรถศึกอย่างรวดเร็วเข้าไปยังช่องว่างระหว่างรถของวีรบุรุษผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ทั้งสอง
Verse 2
सो<विध्यद् दशभिर्बाणैरभिमन्युं दुरासदम् । सच्छत्रध्वजयन्तारं साश्वमाशु स्मयन्निव,उसने मुसकराते हुए-से दस बाण मारकर दुर्जय वीर अभिमन्युको छत्र, ध्वजा, सारथि और घोड़ोंसहित शीघ्र ही घायल कर दिया
เขายิ้มราวกับดูหมิ่น แล้วรีบยิงศรสิบดอกแทงอภิมันยุผู้ยากจะปราบ ให้บาดเจ็บพร้อมทั้งฉัตร ธงชัย สารถี และม้าศึกของเขา
Verse 3
पितृपैतामहं कर्म कुर्वाणमतिमानुषम् । दृष्टवार्दितं शरै: कार्ष्णि त्वदीया हृषिता5भवन्
เมื่อเห็นการ์ษณี—อภิมันยุ—ผู้ปฏิบัติหน้าที่วีรธรรมตามบิดาและปู่ย่าตายาย แสดงเดชานุภาพเหนือสามัญมนุษย์ ถูกศรระดมจนบอบช้ำ ไพร่พลของพระองค์ก็พากันชื่นชมยินดี
Verse 4
तस्याभिमन्युरायम्य स्मयन्नेकेन पत्रिणा । शिर: प्रच्यावयामास तद्रथात् प्रापतद् भुवि
ครั้นแล้วอภิมันยุชักคันธนู ยิ้มอยู่ และยิงศรมีขนเพียงดอกเดียวให้ศีรษะของศัตรูหลุดเคลื่อนออกไป ศีรษะนั้นร่วงจากรถศึกลงสู่พื้นพิภพ
Verse 5
कर्णिकारमिवाधूतं वातेनापतितं नगात् | तब अभिमन्युने मुसकराते हुए-से अपने धनुषको खींचकर एक ही बाणसे कर्णके भाईका मस्तक धड़से अलग कर दिया। उसका वह सिर रथसे नीचे पृथ्वीपर गिर पड़ा, मानो वायुके वेगसे हिलकर उखड़ा हुआ कनेरका वृक्ष पर्ववशिखरसे नीचे गिर गया हो ।।
Sañjaya said: Like a karṇikāra tree shaken by the wind and torn from a mountain slope, Abhimanyu—drawing his bow with a grim, almost smiling composure—severed with a single arrow the head of Karṇa’s brother from his body. The severed head fell from the chariot onto the earth, as though a wind-tossed tree, uprooted, had plunged down from a peak. Seeing his brother slain, Karṇa was struck with sharp anguish; yet Abhimanyu, driving Karṇa back with arrows fletched like vulture-wings, immediately turned his assault upon other great bowmen as well.
Verse 6
विमुखीकृत्य कर्ण तु सौभद्र: कड़कपत्रिभि: | अन्यानपि महेष्वासांस्तूर्णमेवाभिदुद्रुवे
Sañjaya said: Having turned Karṇa away from the fight—driving him back with arrows feathered like a vulture’s wings—the son of Subhadrā (Abhimanyu) swiftly rushed upon the other great bowmen as well, O King. The scene underscores the relentless momentum of battle: grief and anger rise on one side, while on the other a young warrior presses his advantage without pause, embodying the harsh ethic of kṣatriya warfare where hesitation can cost lives.
Verse 7
ततस्तद्ू विततं सैन्यं हस्त्यश्वरथपत्तिमत् । क्रुद्धोडभिमन्युरभिनत् तिग्मतेजा महारथ:
Sañjaya said: Then Abhimanyu—his wrath kindled, blazing with keen splendour, a foremost chariot-warrior—charged and tore through that widely spread host, complete with elephants, horses, chariots, and infantry. The scene underscores how martial prowess, when driven by fierce resolve, can shatter even a well-formed army, while also hinting at the peril of battle-fury that consumes both sides in the unraveling of dharma on the battlefield.
Verse 8
कर्णस्तु बहुभिर्बाणैर््यमानो5$भिमन्युना । अपायाज्जवनैरश्वैस्ततो $नीकम भज्यत
Sañjaya said: Struck and harassed by Abhimanyu’s many arrows, Karṇa withdrew swiftly with his fast horses. Seeing him turn away, the battle-formation broke and confusion spread through the host—showing how, in war, the wavering of a prominent warrior can unsettle an entire army and intensify the moral chaos of the field.
Verse 9
शलभैरिव चाकाशे धाराभिरिव चावृते । अभिमन्यो: शरै राजन न प्राज्ञायत किंचन
Sañjaya said: O King, the sky was so completely veiled by Abhimanyu’s arrows that it looked as though it were filled with swarms of locusts or covered by sheets of pouring rain; in that sky nothing at all could be discerned. The image underscores the overwhelming force of a single warrior’s resolve in battle, where skill and courage can momentarily eclipse all clarity and order.
Verse 10
तावकानां तु योधानां वध्यतां निशितै: शरैः । अन्यत्र सैन्धवाद् राजन् न सम कश्चिदतिष्ठत,महाराज! पैने बाणोंद्वारा मारे जाते हुए आपके योद्धाओंमेंसे सिंधुराज जयद्रथको छोड़कर दूसरा कोई वहाँ ठहर न सका
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา เมื่อเหล่านักรบของพระองค์ถูกศรคมกริบสังหารล้มลง นอกจากเจ้าชายแห่งสินธุ คือชัยทรถแล้ว ข้าแต่มหาราช ณ ที่นั้นไม่มีผู้ใดในหมู่พวกเขาจะยืนหยัดได้เลย”
Verse 11
सौभद्रस्तु तत: शड्खं प्रध्माप्य पुरुषर्षभ: । शीघ्रमभ्यपतत् सेनां भारतीं भरतर्षभ
สัญชัยกล่าวว่า “แล้วสೌภัทร ผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษ ได้เป่าสังข์ของตน ก่อนจะพุ่งเข้าประจัญบานกับกองทัพภารตะอย่างรวดเร็ว โอ้ยอดแห่งวงศ์ภรต”
Verse 12
भरतश्रेष्ठ] तब पुरुषप्रवर सुभद्राकुमार अभिमन्युने शंख बजाकर पुनः शीघ्र ही भारतीय सेनापर धावा किया ।।
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้ยอดแห่งวงศ์ภรต ครั้นแล้ว อภิมันยุ บุตรแห่งสุภัทรา ผู้เลิศในหมู่บุรุษ ได้เป่าสังข์และพุ่งเข้าจู่โจมกองทัพภารตะอีกครั้งอย่างรวดเร็ว ดุจไฟที่ถูกปล่อยลงสู่พงไพรแห้ง เขาแผดเผาศัตรูด้วยแรงอันห้ามมิได้ และอภิมันยุ บุตรของอรชุน ก็เคลื่อนไหวอยู่ท่ามกลางกองทัพภารตะ”
Verse 13
रथनागाश्वमनुजानर्दयन् निशितै: शरै: । सम्प्रविश्याकरोद् भूमिं कबन्धगणसंकुलाम्
สัญชัยกล่าวว่า “เขาบุกเข้าไปในกองทัพนั้น แล้วทรมานรถศึก ช้าง ม้า และทหารราบด้วยศรอันคมกริบ จนทั่วทั้งสมรภูมิแน่นขนัดไปด้วยร่างไร้เศียรเป็นหมู่กอง”
Verse 14
सौभद्रचापप्रभवैर्निकृत्ता: परमेषुभि: । स्वानेवाभिमुखान् घ्नन्तः प्राद्रवन् जीवितार्थिन:
สัญชัยกล่าวว่า “เหล่าทหารของพระองค์ถูกศรชั้นยอดที่พุ่งออกจากคันธนูของสૌภัทรตัดฟันจนบอบช้ำยับเยิน ครั้นหวังเพียงรักษาชีวิตก็แตกตื่นหนีไป และในความสับสนยังฟันแทงพวกเดียวกันที่อยู่เบื้องหน้าอีกด้วย”
Verse 15
ते घोरा रौद्रकर्माणो विपाठा बहव: शिता: । निघ्नन्तो रथनागाश्चान् जग्मुराशु वसुंधराम्
สัญชัยกล่าวว่า—ศรชื่อ ‘วิปาฏะ’ อันน่าสะพรึง กล้าแข็งดุร้าย คมกริบและมีเป็นอันมากนั้น คอยสังหารรถศึก ช้าง และม้าของท่าน แล้วก็พลันจมหายลงสู่พื้นพิภพโดยเร็ว
Verse 16
सायुधा: साड्गुलित्राणा: सगदा: साड्दा रणे । दृश्यन्ते बाहवश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:,उस युद्धमें आयुध, दस्ताने, गदा और बाजूबंदसहित वीरोंकी सुवर्णभूषण-भूषित भुजाएँ कटकर गिरी दिखायी देती थीं
สัญชัยกล่าวว่า—ในศึกนั้นเห็นแขนที่ถูกตัดขาดกระจัดกระจายอยู่ทั่ว ทั้งยังมีอาวุธติดอยู่ มีเครื่องป้องกันนิ้ว มีคทาในกำ และมีพาหุพันธะ ประดับด้วยเครื่องทองสุกปลั่ง
Verse 17
शराक्षापानि खड्गाश्न शरीराणि शिरांसि च | सकुण्डलानि स्रग्वीणि भूमावासन् सहस्रशः,उस युद्धभूमिमें धनुष, बाण, खड्ग, शरीर तथा हार और कुण्डलोंसे विभूषित मस्तक सहस्रोंकी संख्यामें छिन्न-भिन्न होकर पड़े थे
สัญชัยกล่าวว่า—ในสนามรบนั้นมีนับพันกระจัดกระจายอยู่บนพื้น ทั้งคันธนู ลูกศร ดาบ ร่างกาย และศีรษะที่ยังประดับต่างหูและพวงมาลัย
Verse 18
सोपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डैश्व बन्धुरै: । अक्षविमिथितैश्नक्रैर्बहुधा पतितैर्युगै:
สัญชัยกล่าวว่า—ที่นั่นมีชิ้นส่วนรถศึกและเครื่องประกอบกระจัดกระจาย ทั้งแท่นรถและอุปกรณ์ เสาและคานลาก แอกและเครื่องผูก ตลอดจนเพลาและล้อที่แตกหลุด และแอกที่ร่วงลงเป็นชิ้น ๆ หลายส่วน
Verse 19
शक्तिचापासिभिश्रैव पतितैश्न महाध्वजै: । चर्मचापशरैश्लैव व्यवकीर्ण: समन्तत:
สัญชัยกล่าวว่า—พื้นดินถูกโปรยเกลื่อนรอบด้านด้วยหอก ธนู และดาบ ทั้งด้วยธงใหญ่ที่ล้มลง และด้วยโล่ ธนู และลูกศรที่กระจัดกระจายไปทั่ว
Verse 20
निहतै: क्षत्रियैरश्वेर्वरिणैश्व विशाम्पते । अगम्यरूपा पृथिवी क्षणेनासीत् सुदारुणा
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นใหญ่แห่งปวงประชา! ด้วยเหล่ากษัตริย์นักรบถูกสังหาร ม้าชั้นเลิศและช้างมหากำลังก็ล้มลง พสุธาในชั่วพริบตากลายเป็นที่น่าสะพรึง—ถึงกับมีสภาพยากจะผ่านไปได้. เครื่องประกอบรถศึก ทั้งสิ่งจำเป็น ที่นั่ง คานยาว ส่วนยึด กงล้อ เพลา และแอก ล้วนแตกยับเป็นชิ้น ๆ กระจัดกระจาย. หอก ธนู ดาบ ธงใหญ่ที่ล้มลง โล่ และลูกศร ก็ฉีกขาดแตกหักเกลื่อนกลาดไปทั่วทุกทิศ. เมื่อกษัตริย์นักรบ ม้า และช้างจำนวนมากล้มตาย ด้วยเหตุทั้งปวงนี้ แผ่นดิน ณ ที่นั้นจึงกลายเป็นอันน่ากลัวและยากเข้าถึงในชั่วขณะเดียว.”
Verse 21
वध्यतां राजपुत्राणां क्रन्दतामितरेतरम् । प्रादुरासीन्महाशब्दो भीरूणां भयवर्धन:,बाणोंकी चोट खाकर परस्पर क्रन्दन करते हुए राजकुमारोंका महान् शब्द सुनायी पड़ता था, जो कायरोंका भय बढ़ानेवाला था
สัญชัยกล่าวว่า “เมื่อเหล่าเจ้าชายถูกสังหาร ถูกลูกศรซัดจนเจ็บปวด และร้องเรียกกันด้วยความทุกข์ ก็เกิดเสียงอื้ออึงมหึมาขึ้น—เสียงนั้นยิ่งเพิ่มพูนความหวาดกลัวแก่ผู้ขลาดเขลา.”
Verse 22
स शब्दो भरतश्रेष्ठ दिश: सर्वा व्यनादयत् । सौभद्रश्नाद्रवत् सेनां घ्नन् वराश्वरथद्विपान्
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! เสียงคำรามนั้นก้องไปทั่วทุกทิศ. อภิมันยุ บุตรแห่งสุภัทระ พุ่งเข้าหากองทัพเการพอย่างรวดเร็ว พลางสังหารม้าชั้นเลิศ รถศึก และช้างของพวกเขา.”
Verse 23
कक्षमग्निरिवोत्सृष्टो निर्दहंस्तरसा रिपून् | मध्ये भारतसैन्यानामार्जुनि: प्रत्यदृश्यत
สัญชัยกล่าวว่า “ดุจไฟที่ปล่อยลงในพงแห้ง บุตรแห่งอรชุนคืออภิมันยุปรากฏอยู่ท่ามกลางกองทัพภารตะ เผาผลาญศัตรูด้วยความรวดเร็วและแรงกล้า.”
Verse 24
विचरन्तं दिश: सर्वा: प्रदिशश्चापि भारत । तं॑ तदा नानुपश्याम: सैन्ये च रजसा5<वृते,भारत! धूलसे आच्छादित हुई सेनाके भीतर सम्पूर्ण दिशाओं और विदिशाओंमें विचरते हुए अभिमन्युको उस समय हमलोग देख नहीं पाते थे
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้ภารตะ! เมื่อเขาเคลื่อนไปทั่วทุกทิศ แม้กระทั่งทิศระหว่างทิศ ในเวลานั้นพวกเรามองไม่เห็นเขา เพราะกองทัพถูกม่านฝุ่นปกคลุม.”
Verse 25
आददानं गजाश्चानां नृणां चायूंषि भारत । क्षणेन भूय: पश्याम: सूर्य मध्यंदिने यथा
สัญชัยกล่าวว่า “โอ ภารตะ เราได้เห็นอภิมันยุในชั่วขณะกลับลุกโชนเข้าต้านทัพศัตรูดุจสุริยะยามเที่ยงวัน—ประหนึ่งช่วงชิงอายุขัยของช้าง ม้า และมนุษย์เสียสิ้น ดังกาลก่อนที่กุมารการ์ตติเกยะ โอรสแห่งวัลลี ผู้กล้าหาญ ส่องประกายท่ามกลางกองทัพอสูรขณะทำลายล้าง ฉันใด อภิมันยุก็ฉายรัศมีท่ามกลางกองทัพเการพ ฉันนั้น”
Verse 26
अभिमन्युं महाराज प्रतपन्तं द्विषद्गणान् । स वासवसम: संख्ये वासवस्यात्मजात्मज: । अभिमन्युर्महाराज सैन्यमध्ये व्यरोचत
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช เราเห็นอภิมันยุแผดเผาหมู่ศัตรู ในห้วงยุทธนั้น หลานแห่งอินทราผู้นั้นส่องประกายดุจอินทราเอง ข้าแต่มหาราช อภิมันยุรุ่งโรจน์อยู่กลางกองทัพ—ดุจกาลก่อนที่กุมารการ์ตติเกยะ โอรสแห่งวัลลี ผู้ทรงเดช ลุกโชนท่ามกลางทัพอสูรขณะทำลายล้าง”
Verse 40
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें कर्ण तथा दुःशायनकी पराजयविषयक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ บทที่สี่สิบในตอนอภิมันยุวธะ ภายในทโรวณปัรวะแห่งศรีมหาภารตะ ว่าด้วยความปราชัยของกรรณะและทุษชายัน จึงสิ้นสุดลง
Verse 41
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे एकचत्वारिंशो5ध्याय:
ดังนี้ บทที่สี่สิบเอ็ดในทโรวณปัรวะแห่งศรีมหาภารตะ ในตอนอภิมันยุวธะ ว่าด้วยวีรกรรมของอภิมันยุ จึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the tension between personal honor-driven motives (responding to humiliation through tapas and seeking power) and the ethical risk of using extraordinary, boon-derived capacity to obstruct opponents in a wider political conflict.
Power in itihāsa is frequently portrayed as conditioned: austerity and devotion may yield boons, but boons operate within explicit limits, implying that agency is real yet bounded by prior causes, vows, and stated constraints.
No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-level function is explanatory—providing causal justification for an otherwise improbable battlefield outcome within the epic’s logic of tapas, divine response, and conditional grants.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.