Adhyaya 34
Droṇa’s Defensive Stand and Abhimanyu Commissioned to Breach the Cakravyūha (द्रोणानीक-प्रतिरोधः; सौभद्र-नियोजनम्)
Upa-parva: Cakravyūha-praveśa (Abhimanyu’s Entry into the Cakravyūha) — Episode Context within Droṇa Parva
Saṃjaya reports that the Pāṇḍava-led coalition—featuring Bhīma at the fore and numerous allied mahārathas—advances toward Droṇa’s well-guarded formation. Droṇa (Bhāradvāja) calmly repels them with dense volleys, likened to a shoreline halting a flood, preventing the attackers from holding position at the front. Observing the difficulty of countering Droṇa directly, Yudhiṣṭhira deliberates and then assigns the critical burden to Abhimanyu (Saubhadra), stating that the coalition does not know the method of breaking the cakravyūha except through a very limited set of warriors. Abhimanyu accepts, affirming he was instructed by his father in the technique of entry, while acknowledging uncertainty about exit under adverse conditions. Yudhiṣṭhira and Bhīma pledge support: Abhimanyu is to create an opening, and the others will follow, protect, and repeatedly widen any breach. The chapter closes with Abhimanyu directing his charioteer to drive swiftly toward Droṇa’s array, marking the transition from deliberation to execution.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्धभूमि का दृश्य सुनाते हुए पहले पाण्डव-पक्ष के तेजस्वी गुणों की प्रशंसा करता है—विशेषतः युधिष्ठिर की सत्य-धर्मनिष्ठा और भाइयों के स्वभाव-पराक्रम का स्मरण कराकर कथा को ऊँचे नैतिक धरातल पर रख देता है। → इसी पृष्ठभूमि पर द्रोणाचार्य एक निर्णायक रणनीति रचते हैं—चक्रव्यूह का निर्माण। राजाओं और महारथियों को इन्द्र-सम तुल्य क्रम से व्यूह में विन्यस्त किया जाता है; रथों पर रक्त-ध्वज, स्वर्ण-मालाएँ, चन्दन-अगरु की सुगन्ध और सूक्ष्म वस्त्रों का वैभव युद्ध को उत्सव-सा और मृत्यु को निकट-सा बना देता है। → चक्रव्यूह का ‘स्थापन’ ही इस अध्याय का शिखर है—द्रोण द्वारा रचित अभेद्य घेरा, जिसमें कौरव-महारथी देवताओं-से दीप्त होकर खड़े हैं और दोनों पक्ष ‘मृत्यु को ही निवृत्ति’ मानकर उग्र प्रतिज्ञा से भर उठते हैं। → व्यूह पूर्ण रूप से तैयार हो जाता है; सेनाएँ अपने-अपने स्थानों पर जम जाती हैं और युद्ध का स्वरूप साधारण रण से बदलकर एक योजनाबद्ध वध-यंत्र जैसा हो जाता है। → अब प्रश्न यह रह जाता है—इस चक्रव्यूह को कौन भेदेगा, और भीतर प्रवेश करने वाला क्या बाहर निकल पाएगा?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय: संजयके द्वारा अभिमन्युकी प्रशंसा
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ปาณฑพทั้งห้าพร้อมด้วยพระกฤษณะนั้น แม้เหล่าเทพก็ยากจะพิชิตได้ ในสนามรบพวกเขากระทำกรรมอันดุดันน่าสะพรึง และด้วยกรรมนั้นเองความอุตสาหะของเขาจึงปรากฏเด่นชัด”
Verse 2
सत्त्वकर्मान्वयैर्बुद्धा कीर्त्या च यशसा श्रिया । नैव भूतो न भविता नैव तुल्यगुण: पुमान्
ด้วยสัทธรรมแห่งจิตใจ การกระทำ วงศ์ตระกูล ปัญญา เกียรติยศ ชื่อเสียง และศรีสมบัติ ยุธิษฐิระนั้น—ไม่เคยมีบุรุษใดเสมอเหมือนมาแต่ก่อน และก็จะไม่มีในกาลภายหน้า
Verse 3
सत्यधर्मरतो दान्तो विप्रपूजादिभिग्गुणै: । सदैव त्रिदिवं प्राप्तो राजा किल युधिषछिर:
พระราชายุธิษฐิระผู้ยึดมั่นในสัตย์และธรรม สำรวมอินทรีย์ และทรงคุณธรรมดังการบูชาพราหมณ์เป็นต้น จึงประหนึ่งว่าทรงได้บรรลุไตรทิพย์—สวรรค์—อยู่เนืองนิตย์
Verse 4
युगान्ते चान्तको राजन् जामदम्न्यश्न वीर्यवान् रथस्थो भीमसेनश्व कथ्यन्ते सदृशास्त्रय:,राजन! प्रलयकालके यमराज, पराक्रमी परशुराम और रथपर बैठे हुए भीमसेन--ये तीनों एक समान कहे जाते हैं
ข้าแต่พระราชา ในกาลสิ้นยุค—อันตกะ (ความตาย) ผู้ทรงฤทธิ์, ชามทัคนยะปรศุรามผู้เกรียงไกร, และภีมเสนผู้ยืนอยู่บนรถศึก—ทั้งสามนี้กล่าวกันว่าเสมอกัน
Verse 5
प्रतिज्ञाकर्मदक्षस्य रणे गाण्डीवधन्चन: । उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं क्षिती
ในสนามรบ สำหรับปารถะ—อรชุนผู้ทรงคันศรคาณฑีวะ—ผู้ชำนาญยิ่งในการกระทำตามสัตย์ปฏิญาณ ข้าพเจ้าไม่อาจพบอุปมาใดบนแผ่นดินนี้ที่เสมอเหมือนเขาได้
Verse 6
गुरुवात्सल्यमत्यन्तं नैभृत्यं विनयो दम: । नकुले<प्रातिरूप्यं च शौर्य च नियतानि षट्
สัญชัยกล่าวว่า—ในนกุลนั้นมีคุณธรรมตั้งมั่นอยู่หกประการ คือ ความภักดีและความเอ็นดูอย่างยิ่งต่อผู้ใหญ่และครูอาจารย์ ความไม่โอ้อวดแสดงเดชานุภาพ ความนอบน้อม ความสำรวมอินทรีย์ รูปโฉมงามหาที่เปรียบมิได้ และความกล้าหาญ
Verse 7
श्रुतगाम्भीर्यमाधुर्यसत्यरूपपराक्रमै: । सदृशो देवयोरवीर: सहदेव: किलाब्विनो:
สัญชัยกล่าวว่า—ด้วยความรู้ในคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ ความลุ่มลึกแห่งอุปนิสัย วาจาอ่อนหวาน ความสัตย์จริง ความงามแห่งรูป และเดชานุภาพ วีรบุรุษสหเทวะเล่ากันว่าเสมอด้วยอัศวินกุมารฝาแฝดผู้เป็นเทพ; เรื่องนี้เลื่องลือทั่วไป
Verse 8
ये च कृष्णे गुणा: स्फीता: पाण्डवेषु च ये गुणा: । अभिमन्यौ किलैकस्था दृश्यन्ते गुणसंचया:
สัญชัยกล่าวว่า—คุณธรรมอันรุ่งเรืองที่สถิตในพระกฤษณะ และคุณธรรมอันรุ่งเรืองที่มีอยู่ในหมู่ปาณฑพทั้งหลาย—กองคุณความดีทั้งหมดนั้นประหนึ่งถูกรวบรวมไว้ ณ ที่เดียว และปรากฏอยู่ในอภิมันยุ
Verse 9
युधिष्ठिरस्य वीर्येण कृष्णस्य चरितेन च । कर्मभिर्भीमसेनस्य सदृशो भीमकर्मण:
สัญชัยกล่าวว่า—ด้วยเดชกล้าเขาเสมอยุธิษฐิระ ด้วยความประพฤติอันประเสริฐเขาเสมอพระกฤษณะ และด้วยการกระทำอันน่าเกรงขามเขาเสมอภีมเสน; มหาวีรผู้นั้นทัดเทียมพวกเขาในความกล้า คุณความดี และการงานอันหนักหน่วง
Verse 10
धनंजयस्य रूपेण विक्रमेण श्रुतेन च । विनयात् सहदेवस्य सदृशो नकुलस्य च,वह रूप, पराक्रम और शास्त्रज्ञानमें अर्जुनके समान तथा विनयशीलतामें नकुल और सहदेवके तुल्य था
สัญชัยกล่าวว่า—ด้วยรูปโฉม เดชานุภาพ และความรู้ในคัมภีร์ เขาเสมอธนัญชัย (อรชุน); และด้วยความนอบน้อมกับกิริยามารยาท เขาเทียบได้กับสหเทวะและนกุล
Verse 11
धृतराष्ट उवाच अभिमन्युमहं सूत सौभद्रमपराजितम् । श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्येन कथमायोधने हत:
ธฤตราษฏระตรัสว่า “โอ้ สูตะ เราปรารถนาจะฟังโดยพิสดารถึงเรื่องราวทั้งหมดของอภิมันยุ บุตรแห่งสุภัทรา ผู้ไม่เคยพ่ายแก่ผู้ใด เขาถูกสังหารในสนามรบได้อย่างไร?”
Verse 12
संजय उवाच स्थिरो भव महाराज शोकं धारय दुर्धरम् महान्तं बन्धुनाशं ते कथयिष्यामि तच्छुणु
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช จงมั่นคงเถิด จงข่มกลั้นความโศกอันยากจะทานทนนี้ไว้ภายใน ข้าจะเล่าถึงความพินาศอันใหญ่หลวงของหมู่ญาติของพระองค์—จงสดับเถิด”
Verse 13
चक्रव्यूह़ो महाराज आचार्येणाभिकल्पित: । तत्र शक्रोपमा: सर्वे राजानो विनिवेशिता:
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช กระบวนทัพวงจักร (จักรวยูหะ) นั้นอาจารย์ได้จัดวางขึ้น ภายในนั้นได้จัดทัพบรรดากษัตริย์ทั้งปวง ผู้มีเดชานุภาพดุจพระอินทร์ไว้พร้อม”
Verse 14
आरास्थानेषु विन्यस्ता: कुमारा: सूर्यवर्चस: । संघातो राजपुत्राणां सर्वेषामभवत् तदा
สัญชัยกล่าวว่า “ตามตำแหน่งที่กำหนดไว้สำหรับรถศึก ได้จัดให้เหล่าเจ้าชายผู้รุ่งโรจน์ดุจดวงอาทิตย์ประจำอยู่ ณ กาลนั้น หมู่ราชบุตรทั้งปวงได้ชุมนุมกันที่นั่น”
Verse 15
कृताभिसमया: सर्वे सुवर्णविकृतध्वजा: । रक्ताम्बर धरा: सर्वे सर्वे रक्तविभूषणा:
สัญชัยกล่าวว่า “ทุกคนได้ตั้งสัตย์ปฏิญาณมั่นคงว่า ตราบใดที่ยังมีลมหายใจ จะไม่หันหลังให้ศึก ธงรบของพวกเขาประดับด้วยทองคำ ทุกคนสวมอาภรณ์สีแดง และเครื่องประดับของทุกคนก็เป็นสีแดงเช่นกัน”
Verse 16
सर्वे रक्तपताकाश्ष सर्वे वै हेममालिन: । चन्दनागुरुदिग्धाड़ा ख्रग्विण: सूक्ष्मवासस:
รถศึกของทุกคนมีธงสีแดงโบกสะบัด ทุกคนสวมพวงมาลัยทอง กายทาด้วยจันทน์และกฤษณา และล้วนงามสง่าด้วยพวงดอกไม้กับอาภรณ์เนื้อละเอียด
Verse 17
सहिता: पर्यधावन्त कार्ष्णि प्रति युयुत्सव: । तेषां दश सहस्राणि बभूवुर्दृडधन्विनाम्
พวกเขาทั้งหมดรวมกำลังกัน ด้วยใจใฝ่ศึก จึงกรูกันเข้าหา ‘การ์ษณิ’ คือ อภิมันยุ บุตรแห่งอรชุน และจำนวนนักรบผู้ถือคันศรอันมั่นคงเหล่านั้นมีถึงหนึ่งหมื่น
Verse 18
पौत्रं तव पुरस्कृत्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् । अन्योन्यसमदु:खास्ते अन्योन्यसमसाहसा:
พวกเขายกหลานของท่าน ‘ลักษมณะ’ ผู้มีรูปโฉมงดงามไว้เบื้องหน้า แล้วบุกเข้าตี ต่างถือเอาความทุกข์ของกันและกันเป็นของตน และต่างก็กล้าหาญเสมอกันในความเป็นสหายร่วมศึก
Verse 19
अन्योनयं स्पर्थमानाश्न अन्योन्यस्य हिते रता: । दुर्योधनस्तु राजेन्द्र सैन्यमध्ये व्यवस्थित:
พวกเขาแข่งขันกันเอง แต่ก็ยังมุ่งประโยชน์เกื้อกูลกันและกัน ส่วนพระเจ้าทุรโยธนะ โอ้เจ้าเหนือกษัตริย์ทั้งหลาย ทรงประทับมั่นอยู่กลางกองทัพ
Verse 20
कर्णदु:शासनकृपैर्वृतो राजा महारथै: । देवराजोपम: श्रीमाञ्छवेतच्छत्राभिसंवृत:,उसके ऊपर श्वेतच्छत्र तना हुआ था। वह कर्ण, दुःशासन तथा कृपाचार्य आदि महारथियोंसे घिरकर देवराज इन्द्रके समान शोभा पा रहा था
เหนือพระองค์มีฉัตรขาวกางคุ้มอยู่ และเมื่อถูกห้อมล้อมด้วยมหารถีทั้งกรรณะ ทุษศาสนะ และกฤปะ พระราชาผู้รุ่งเรืองนั้นก็ปรากฏสง่างามดุจพระอินทร์ เจ้าแห่งเทวา
Verse 21
चामरव्यजनाक्षेपैरुदयन्निव भास्कर: । प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणो5वस्थितनायक:
ด้วยการโบกพัดหางจามรีและพัดโบกอยู่รอบกาย ท่านโทรณะปรากฏดุจสุริยันกำลังอุทัย และยืนอยู่แนวหน้าสุดของกองทัพนั้นในฐานะแม่ทัพเอก
Verse 22
उसके दोनों ओर चँवर और व्यजन डुलाये जा रहे थे। वह उदयकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहा था। उस सेनाके अग्रभागमें सेनापति द्रोणाचार्य खड़े थे ।।
ทั้งสองข้างของเขามีการโบกจามรีและพัดอยู่เนือง ๆ เขาส่องประกายดุจสุริยะยามอรุณ ที่แนวหน้าของกองทัพนั้น แม่ทัพโทรณาจารย์ยืนบัญชาการอยู่ และฝ่ายสินธุราช ผู้รุ่งเรืองคือพระเจยทรถ ก็ยืนมั่นดุจเขาพระสุเมรุ โดยมีมหารถีทั้งหลาย นำโดยอัศวัตถามา อยู่ใกล้เคียง
Verse 23
सुतास्तव महाराज त्रिंशत्त्रिदशसंनिभा: । गान्धारराज: कितव: शल्यो भूरिश्रवास्तथा
ข้าแต่มหาราช โอรสทั้งสามสิบของพระองค์ผู้รุ่งเรืองดุจเทพ พร้อมด้วยพระเจ้าคันธาระศะกุนิผู้ชำนาญเล่ห์ในการพนัน ศัลยะ และภูริศรวัส—มหารถีเหล่านี้ล้วนส่องประกายอยู่เคียงข้างสินธุราชพระเจยทรถ
Verse 24
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम्,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
แล้วศึกอันอื้ออึงดุเดือดและชวนให้ขนลุกก็ปะทุขึ้น
Verse 25
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
เมื่อกำหนดแล้วว่า ทั้งฝ่ายของพระองค์และฝ่ายศัตรูจะถอยได้ก็ต่อเมื่อแลกด้วยความตาย และตั้งสัตย์ว่า “จักเลิกศึกเมื่อสิ้นชีพเท่านั้น” แล้ว การรบอันน่าสะพรึงกลัวจนขนลุกก็ปะทุขึ้นระหว่างนักรบทั้งสองฝ่าย
Verse 33
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें अभिमन्युवधका संक्षेपसे वर्णनविषयक तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในโทรณปรรพ เฉพาะในตอนอภิมันยุวธปรรพ บทที่สามสิบสาม อันกล่าวโดยสังเขปถึงการสิ้นชีพของอภิมันยุ ก็สิ้นสุดลง
Verse 34
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि चक्रव्यूहनिर्माणे चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें चक्रव्यूहका निर्माणविषयक चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในมหาภารตะ ภายในโทรณปรรพ ในตอนอภิมันยุวธปรรพ บทที่สามสิบสี่ อันพรรณนาการจัดตั้งจักรวยูหะ ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
Leadership must assign a high-risk task to a capable but younger ally when the coalition lacks complete procedural knowledge (entry versus exit), raising questions about proportional risk, duty to protect, and necessity under strategic pressure.
Effective action in crisis requires frank recognition of constraints, clear delegation aligned with competence, and explicit support commitments—while acknowledging that specialized knowledge can be partial and must be operationalized with contingency planning.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—positioning the breach plan as a narrative and ethical pivot within Droṇa-parva’s escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.