Adhyaya 28
Bhagadatta’s Astra and the Fall of the Prāgjyotiṣa King (भगदत्त-वधः / वैष्णवास्त्र-प्रसङ्गः)
Upa-parva: Bhagadatta–Arjuna Saṃgrāma (Strategic Engagement with Prāgjyotiṣa)
Dhṛtarāṣṭra requests a precise account of Arjuna’s actions against Bhagadatta. Saṃjaya describes a high-intensity exchange: Bhagadatta, positioned on an elephant, rains arrows and hurls heavy missiles; Arjuna counters by cutting weapons and insignia, injuring the king, and breaking incoming projectiles. Bhagadatta escalates by invoking the Vaiṣṇava astra and releasing a consecrated implement toward Arjuna. Kṛṣṇa intervenes by shielding Arjuna and receiving the weapon’s impact upon his chest, where it is rendered non-lethal and is described as becoming an ornament-like garland (a narrative sign of neutralization rather than destruction). Arjuna questions this intervention in light of prior assurances; Kṛṣṇa responds with a doctrinal explanation of his multi-modal activity (caturmūrti) and recounts an earlier bestowal of the Vaiṣṇava astra for the protection of Naraka, explaining why Bhagadatta possessed it and why it could not be met by ordinary means. With the exceptional threat contained, Arjuna resumes decisive action: he strikes the elephant fatally and then pierces Bhagadatta’s heart, leading to the king’s collapse and the dispersal of opposing fighters.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—जब पार्थ युद्ध-क्षेत्र में आगे बढ़ते हैं, कृष्ण रथ को साधते हुए उन्हें उस दिशा में ले जाते हैं जहाँ कौरव-सेना घनी है; उसी समय संशप्तक-प्रतिज्ञा की ज्वाला फिर भड़क उठती है। → द्रोणाचार्य के दबाव से व्याकुल त्रिगर्त-नरेश सुशर्मा अपने भाइयों सहित अर्जुन को ललकारता है; अर्जुन (श्वेतहय-रथी) कृष्ण से संकेत करता है कि यह शत्रु उसे युद्ध के लिए पुकार रहा है। अर्जुन त्वरित बाण-वर्षा से सुशर्मा और उसके निकटस्थों को घायल कर ध्वज-धनुष काटता है, और त्रिगर्तों के एक भाई को रथ-सारथी सहित यमलोक भेज देता है। कौरव-सैनिक अर्जुन के इन्द्र-सदृश शरौघ-वेग को सह नहीं पाते। → रण में भगदत्त का महागज (क्रुद्ध अन्तक-सा) रथों-घोड़ों को रौंदता हुआ अर्जुन-कृष्ण के रथ पर टूट पड़ता है। जनार्दन रथ को चक्राकार (अपसव्य) घुमाकर टक्कर से बचाते हैं; अर्जुन धर्म-स्मरण करते हुए निकट आए गजराज को लौटाने/वश में करने का उपाय खोजता है, पर हाथी उन्मत्त होकर मृत्यु-लोक की ओर अनेक रथ-हय-समूहों को धकेलता चला जाता है और अर्जुन क्रोध से भर उठता है। → अध्याय का अंत अर्जुन के प्रतिशोध-उद्यम पर टिकता है—वह भगदत्त के हाथी की उग्रता देखकर संयमित-क्रोध में शस्त्र-प्रयोग का संकल्प करता है, जबकि कृष्ण रथ-चालन से तत्काल प्राण-रक्षा और रण-स्थितियों का संतुलन बनाए रखते हैं। → उन्मत्त गज के आगे बढ़ते संहार के बीच—क्या अर्जुन भगदत्त और उसके महागज को रोक पाएगा, या कौरव-सेना को यह गज-प्रलय और अधिक क्षति पहुँचाएगा?
Shlokas
Verse 1
अष्टाविशोश् ध्याय: संशप्तकोंका संहार करके अर्जुनका कौरव-सेनापर आक्रमण तथा भगदत्त और उनके हाथीका पराक्रम संजय उवाच यियासतस्तत: कृष्ण: पार्थस्याश्वान् मनोजवान् | सम्प्रैषीद्धेमसंछन्नान् द्रोणानीकाय सत्वरन्
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช! ครั้นแล้ว พระศรีกฤษณะทรงเห็นอรชุนใคร่จะรุกคืบ จึงเร่งม้าศึกของอรชุน—ประดับทองและเร็วประหนึ่งจิต—ให้พุ่งตรงสู่กระบวนทัพของโทรณะโดยฉับไว”
Verse 2
त॑ प्रयान्तं कुरुश्रेष्ठ स्वान् भ्रातृन् द्रोणतापितान् | सुशर्मा भ्रातृभि: सार्ध युद्धार्थी पृष्ठतोडन्वयात्
เมื่ออรชุนผู้ประเสริฐแห่งวงศ์กุรุ กำลังมุ่งไปหาพี่น้องของตนที่ถูกโทรณะกดดัน สุศรมาพร้อมด้วยพี่น้องก็ร้องท้าศึกด้วยใจใคร่รบ แล้วไล่ตามจากด้านหลังเข้าจู่โจม
Verse 3
ततः श्वेतहयः कृष्णमब्रवीदजितं जय: । एष मां भ्रातृभि: सार्थ सुशर्मा55ह्वयतेडच्युत
แล้วอรชุนผู้กล้าหาญผู้ไม่เคยพ่าย ผู้มีรถศึกเทียมม้าขาว กล่าวแก่พระกฤษณะว่า “โอ้อจยุตะ สุศรมาพร้อมพี่น้องกำลังท้าข้าพเจ้าให้รบอีกครั้ง”
Verse 4
दीर्यते चोत्तरेणैव तत् सैन्यं मधुसूदन । द्वैधीभूतं मनो मेड्द्य कृतं संशप्तकैरिदम्,“उधर उत्तर दिशाकी ओर अपनी सेनाका नाश किया जा रहा है। मधुसूदन! इन संशप्तकोंने आज मेरे मनको दुविधामें डाल दिया है
“โอ้มธุสูทนะ! ทางทิศเหนือกองทัพของเรากำลังถูกฉีกกระจายทำลายลง วันนี้พวกสังศัปตกะทำให้จิตของข้าพเจ้าตกอยู่ในความลังเลสองทาง”
Verse 5
कि नु संशप्तकान् हन्मि स्वान् रक्षाम्यहितार्दितान् । इति मे त्वं मतं वेत्सि तत्र कि सुकृतं भवेत्
“ข้าพเจ้าควรสังหารพวกสังศัปตกะ หรือควรคุ้มครองไพร่พลของเราที่ถูกศัตรูคุกคาม? ใจข้าพเจ้าหวั่นไหวอยู่ระหว่างสองปณิธานนี้—ท่านย่อมรู้ดี บอกเถิด บัดนี้ทางใดจึงจะเป็นสิ่งที่ควรกระทำและเป็นคุณแก่ข้าพเจ้า?”
Verse 6
एवमुक्तस्तु दाशार्ह: स्यन्दनं प्रत्यवर्तयत् । येन त्रिगर्ताधिपति: पाण्डवं समुपाह्दयत्
ครั้นถูกกล่าวดังนั้น ท้าวทาศารหะคือพระศรีกฤษณะก็หันรถศึกกลับไปยังทิศที่เจ้าแห่งตรีครตะ สุศรมากำลังท้าทายปาณฑพให้เข้าสู่สงคราม
Verse 7
ततोडर्जुनः सुशर्माणं विद्धवा सप्तभिराशुगै: । ध्वजं धनुश्नास्य तथा क्षुराभ्यां समकृन्तत,तत्पश्चात् अर्जुनने सुशर्माको सात बाणोंसे घायल करके दो छुरोंद्वारा उसके ध्वज और धनुषको काट डाला
แล้วอรชุนก็ยิงศุศรมาด้วยศรอันรวดเร็วเจ็ดดอกให้บาดเจ็บ จากนั้นใช้ศรคมกริบสองดอกตัดธงชัยและคันศรของเขาขาด
Verse 8
त्रिगर्ताधिपतेश्लापि भ्रातरं पड़भिराशुगै: । साश्वं ससूतं त्वरित: पार्थ: प्रैषीद् यमक्षयम्,साथ ही त्रिगर्तमजके भाईको भी छः: बाण मारकर अर्जुनने उसे घोड़े और सारथिसहित तुरंत यमलोक भेज दिया
ต่อมา ปารถะอรชุนยังยิงพี่น้องของเจ้าแห่งตรีครตะด้วยศรเร็วหกดอก ส่งเขาพร้อมม้าและสารถีไปสู่แดนพระยมโดยฉับพลัน
Verse 9
ततो भुजगसंकाशां सुशर्मा शक्तिमायसीम् | चिक्षेपार्जुनमादिश्य वासुदेवाय तोमरम्
แล้วสุศรมาก็ขว้างศักติอาวุธเหล็กที่วาววับดุจงูใส่อรชุน และยังพุ่งทอมระเข้าหาพระวาสุเทพ (พระกฤษณะ) ด้วย
Verse 10
शक्ति त्रिभि: शरैश्छित्त्वा तोमरं त्रिभिरजुन: । सुशर्माणं शरव्रातैर्मोहयित्वा न्यवर्तयत्
อรชุนใช้ศรสามดอกตัดศักติอาวุธ และใช้อีกสามดอกตัดทอมระ จากนั้นก็ระดมศรเป็นห่าฝนทำให้สุศรมามึนงงจนต้องถอยกลับไป
Verse 11
त॑ वासवमिवायान्तं भूरिवर्ष शरौघधिणम् | राजंस्तावकसैन्यानां नोग्रं कश्चिदवारयत्
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นเขารุกคืบประหนึ่งวาสวะ (พระอินทร์) โปรยปรายห่าฝนแห่งลูกศรอย่างหนาทึบแล้วเข้าตีทัพของพระองค์ ไพร่พลของพระองค์ไม่มีผู้ใดเลยที่สามารถสกัดอรชุนผู้ดุดันนั้นได้”
Verse 12
ततो धनंजयो बाणै: सवनिव महारथान् । आयाद् विनिषघ्नन् कौरव्यान् दहन् कक्षमिवानल:
สัญชัยกล่าวว่า “แล้วธนัญชัย (อรชุน) ก็เข้ามาถึง ณ ที่นั้น ใช้ลูกศรโจมตีจนเหล่ามหารถีฝ่ายเการพถูกสังหารและฉีกกระจาย ดุจไฟเผาผลาญพงหญ้าแห้ง”
Verse 13
तस्य वेगमसहां त॑ कुन्तीपुत्रस्य धीमत: । नाशबवनुवंस्ते संसोढुं स्पर्शमग्नेरिव प्रजा:
สัญชัยกล่าวว่า “แรงพุ่งอันยากจะต้านของกุนตีบุตรผู้เปี่ยมปัญญานั้น เหล่าทหารเการพทนรับมิได้ ดุจประชาชนทั่วไปทนการสัมผัสไฟไม่ไหว”
Verse 14
संवेष्टयन्ननीकानि शरवर्षेण पाण्डव: । सुपर्णपातवद् राजन्नायात् प्राग्ज्योतिषं प्रति,राजन! अर्जुनने बाणोंकी वर्षसे कौरव-सेनाओंको आच्छादित करते हुए गरुड़के समान वेगसे भगदत्तपर आक्रमण किया
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา วีรบุรุษฝ่ายปาณฑพ (อรชุน) โปรยปรายฝนลูกศรคลุมกระบวนทัพศัตรู แล้วพุ่งเข้าหาเจ้าแห่งปราคชโยติษะ คือภคทัตตะ ด้วยความเร็วประหนึ่งการโฉบพุ่งของครุฑ”
Verse 15
यत् तदानामयज्जिष्णुर्भरतानामपापिनाम् । धनु: क्षेमकरं संख्ये द्विषतामश्रुवर्धनम्
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา คันศรนั้นเองซึ่งอรชุนผู้ไม่อาจพิชิตเคยง้างเพื่อความผาสุกและคุ้มครองเหล่าภารตะผู้ปราศจากบาป—เป็นเครื่องนำความปลอดภัยในสนามรบแก่ฝ่ายตน—บัดนี้ในศึกใหญ่กลับเป็นเหตุให้หยาดน้ำตาของศัตรูทวีขึ้น”
Verse 16
तदेव तव पुत्रस्य राजन् दुर्द्यृतदेविन: । कृते क्षत्रविनाशाय धनुरायच्छदर्जुन:
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช เพราะความผิดของพระโอรสของพระองค์ ผู้มีชะตาผูกพันกับการเล่นสกาที่คดโกง อรชุนจึงหยิบคันธนูเดิมนั้นขึ้นมา บัดนี้เพื่อความพินาศของเหล่ากษัตริย์นักรบ (กษัตริยะ) คันธนูที่ครั้งหนึ่งเคยงอเพื่อเกื้อกูลแก่เหล่าภารตะผู้ไร้มลทิน กลับถูกบาปจากลูกเต๋าอันล่อลวงบังคับให้หันสู่สงครามอันนำความหายนะ
Verse 17
तथा विक्षो भ्यमाणा सा पार्थेन तव वाहिनी । व्यशीर्यत महाराज नौरिवासाद्य पर्वतम्
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช กองทัพของพระองค์ถูกปารถะ (อรชุน) โหมกระหน่ำกวนปั่นและสั่นสะเทือนอย่างรุนแรง จนแตกพ่ายกระจัดกระจาย ดุจเรือที่ชนภูเขาแล้วแตกเป็นเสี่ยง ๆ
Verse 18
ततो दशसहस्राणि न्यवर्तन्त धनुष्मताम् | मतिं कृत्वा रणे क्रूरां वीरा जयपराजये,तदनन्तर दस हजार धनुर्धर वीर जय अथवा पराजयके हेतुभूत युद्धका क्रूरतापूर्ण निश्चय करके लौट आये
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วเหล่านักธนูหนึ่งหมื่นนายก็ถอยกลับ โดยตั้งจิตแน่วแน่ในสนามรบอย่างดุดัน—จะมีชัยหรือพ่ายก็ยอม—แล้วหันกลับไปตามกระแสแห่งสงคราม
Verse 19
व्यपेतहृदयत्रासा आवत्र॒ुस्तं महारथा: | आर्च्छत् पार्थो गुरु भारं सर्वभारसहो युधि
สัญชัยกล่าวว่า—เหล่ามหารถีสลัดความหวาดกลัวออกจากใจ แล้วเข้าล้อมเขาไว้ ครั้นแล้วปารถะ ผู้แบกรับได้ทุกภาระในสงคราม ก็รับภาระหนักในการเผชิญหน้าศัตรูอันแน่นหนานั้นไว้ด้วยตนเอง
Verse 20
यथा नलवन क्रुद्धः प्रभिन्न: षष्टिहायन: । मृदनीयात् तद्वदायस्त: पार्थो5मृद्नाच्चमूं तव
สัญชัยกล่าวว่า—“ดุจช้างอายุหกสิบปี กำลังตกมันและเดือดดาล ย่ำพงอ้อกกจนแหลกเป็นผงธุลี ฉันใด ปารถะผู้เพียรพยายามไม่หยุดยั้งก็ย่ำยีบดขยี้กองทัพของพระองค์ฉันนั้น”
Verse 21
तस्मिन् प्रमथिते सैन्ये भगदत्तो नराधिप: । तेन नागेन सहसा धनंजयमुपाद्रवत्
ครั้นกองทัพถูกกวนนจนสับสนแล้ว พระราชาภคทัต ผู้เป็นจอมกษัตริย์ ทรงขึ้นช้างนั้นและพุ่งเข้าจู่โจมธนัญชัย (อรชุน) โดยฉับพลัน
Verse 22
उस सेनाके मथ डाले जानेपर राजा भगदत्तने उसी सुप्रतीक हाथीके द्वारा सहसा धनंजयपर धावा किया ।। त॑ रथेन नरव्याप्र: प्रत्यगृह्नाद् धनंजय: । स संनिपातस्तुमुलो बभूव रथनागयो:
ธนัญชัย (อรชุน) ผู้ดุจพยัคฆ์ในหมู่มนุษย์ รับศึกด้วยรถศึกของตน แล้วการปะทะอันกึกก้องดุเดือดระหว่างรถศึกกับช้างศึกก็อุบัติขึ้น
Verse 23
नरश्रेष्ठ अर्जुनने रथके द्वारा ही उस हाथीका सामना किया। रथ और हाथीका वह संघर्ष बड़ा भयंकर था ।।
ด้วยรถศึกและช้างศึกที่จัดเตรียมตามบทบัญญัติแห่งศัสตรา ในสนามรบ วีรบุรุษทั้งสอง—ภคทัตและธนัญชัย (อรชุน)—เคลื่อนวนเข้าหากันและประจัญบานกัน
Verse 24
ततो जीमूतसंकाशाजन्नागादिन्द्र इव प्रभु: । अभ्यवर्षच्छरौघेण भगदत्तो धनंजयम्,तदनन्तर इन्द्रके समान शक्तिशाली राजा भगदत्त अर्जुनपर मेघ-सदृश हाथीसे बाणसमूहरूपी जलराशिकी वर्षा करने लगे
แล้วพระราชาภคทัตผู้ทรงเดชดุจพระอินทร์ เสด็จรุกบนช้างที่ดูประหนึ่งกองเมฆฝน และโปรยพายุศรอันหนาแน่นใส่ธนัญชัย (อรชุน)
Verse 25
स चापि शरवर्ष तं शरवर्षेण वासवि: । अप्राप्तमेव चिच्छेद भगदत्तस्य वीर्यवान्
ฝ่ายอรชุน ผู้เป็นโอรสแห่งวาสวะและทรงเดช ก็ยังใช้พายุศรของตนตัดทำลายพายุศรของภคทัตเสียตั้งแต่ยังมาไม่ถึงตน
Verse 26
ततः प्राग्ज्योतिषो राजा शरवर्ष निवार्य तत् शरैर्जघ्ने महाबाहुं पार्थ कृष्णं च मारिष
แล้วกษัตริย์แห่งปราคชโยติษะได้สกัดสายฝนแห่งศรนั้นไว้ แล้วจึงยิงด้วยศรของตนเองถูกปารถะผู้มีพาหุอันเกรียงไกรและพระกฤษณะด้วย โอ้ท่านผู้ควรเคารพ
Verse 27
आर्य! तदनन्तर प्राग्ज्योतिषनरेश राजा भगदत्तने भी विपक्षीकी उस बाण-वर्षाका निवारण करके महाबाहु अर्जुन और श्रीकृष्णको अपने बाणोंसे घायल कर दिया ।।
ครั้นแล้วพระเจ้าภคทัตได้โปรยศรเป็นตาข่ายใหญ่คลุมพระกฤษณะผู้เป็นอจยุตะและอรชุนผู้เป็นปารถะ แล้วเร่งกจราชศึกให้พุ่งไปข้างหน้า ด้วยหมายจะสังหารทั้งสอง
Verse 28
तमापतत्तं द्विरदं दृष्टवा क्रुद्धमिवान्तकम् | चक्रेडपसव्यं त्वरित: स्यन्दनेन जनार्दन:,क्रोधमें भरे हुए यमराजके समान उस हाथीको आक्रमण करते देख भगवान् श्रीकृष्णने तुरंत ही रथद्वारा उसे अपने दाहिने कर दिया इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि भगदत्तयुद्धे अष्टाविंशो5ध्याय: ।।
เมื่อเห็นช้างศึกนั้นพุ่งเข้ามาด้วยโทสะประหนึ่งมัจจุราช จนารทนะ (พระกฤษณะ) ก็รีบขับรถศึกวกฉับพลัน ให้ช้างนั้นอยู่ทางขวาของตน
Verse 29
त॑ प्राप्तमपि नेयेष परावृत्तं महाद्विपम् सारोहें मृत्युसात्कर्तु स्मरन् धर्म धनंजय:
แม้ช้างศึกใหญ่จะพุ่งเข้ามาใกล้ยิ่งนัก แต่ธนัญชัย (อรชุน) ระลึกถึงธรรมะแล้ว มิปรารถนาจะให้ช้างผู้หันกลับนั้นพร้อมทั้งสารถีและพลนั่งช้างตกอยู่ใต้อำนาจแห่งความตาย
Verse 30
स तु नागो द्विपरथान् हयांश्षामृद्य मारिष | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय ततः क्रुद्धो धनंजय:,आदरणीय महाराज! उस हाथीने बहुत-से हाथियों, रथों और घोड़ोंको कुचलकर यमलोक भेज दिया। यह देख अर्जुनको बड़ा क्रोध हुआ
โอ้ท่านผู้ควรเคารพ ช้างศึกนั้นได้เหยียบย่ำช้าง รถศึก และม้ามากมาย ส่งพวกเขาไปสู่แดนแห่งมัจจุราช; ครั้นธนัญชัย (อรชุน) เห็นดังนั้นก็เดือดดาลด้วยโทสะ
Frequently Asked Questions
The chapter frames the tension between individual martial agency and protective obligation: Arjuna’s capacity to respond is temporarily subordinated to Kṛṣṇa’s intervention because the incoming astra is narratively positioned as exceptional, requiring containment rather than symmetrical retaliation.
Kṛṣṇa articulates a model of distributed divine activity (caturmūrti) oriented to lokatrāṇa (world-protection), implying that intervention can be compatible with order-preservation and does not negate human responsibility; it recontextualizes battlefield events within longer ethical-causal histories.
No formal phalaśruti is presented in this passage; the meta-commentary function is served instead by the embedded origin narrative of the Vaiṣṇava astra, which explains significance through provenance, constraints, and appropriate countermeasures.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.