Adhyaya 19
द्रोणस्य सुपर्णव्यूहः — युधिष्ठिरप्रत्यव्यूहः (Droṇa’s Suparṇa Formation and Yudhiṣṭhira’s Counter-array)
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa and Yudhiṣṭhira-abhiprāya (Suparṇa-vyūha episode)
Sañjaya reports that Droṇa, having arranged an operational linkage involving Arjuna and the Saṃśaptaka host, advances in a fully deployed formation against the Pāṇḍava army with the intent of reaching Yudhiṣṭhira (Dharmarāja). Droṇa’s Suparṇa-vyūha is described anatomically—head, eyes, neck, wings, back, and tail—each assigned to prominent Kaurava leaders and allied contingents, producing a detailed schematic of command placement. Yudhiṣṭhira observes the array and counters with a maṇḍala-ardha formation, then communicates concern about being drawn under a brāhmaṇa-warrior’s operational control; Dhṛṣṭadyumna responds by pledging to block Droṇa and engages aggressively. The clash expands into a dense, disorienting melee with vivid similes (clouds, lightning, oceanic surge), emphasizing loss of recognition between friend and foe, the breakdown of visibility, and the mechanical violence of chariots, cavalry, infantry, and elephants. Amid mutual engagements—Dhṛṣṭadyumna checked by Durmukha, Droṇa intermittently impeded yet still effective—Droṇa continues to strike the Yudhiṣṭhira-aligned forces and finally moves directly toward Yudhiṣṭhira during the ongoing confusion.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—संशप्तकगणों को फिर लौटता देख अर्जुन कृष्ण से रथ हाँकने का आग्रह करता है; वह प्रतिज्ञा-शत्रुओं पर अपना घोर अस्त्रबल दिखाने को उद्यत है। → अर्जुन क्रुद्ध रुद्र-तुल्य होकर संशप्तकों पर बाण-वर्षा करता है। संशप्तक क्षत्रिय ‘कालचोदित’ होकर विविध शरजाल छोड़ते हैं; रथ, गज, अश्व और ध्वजों से भरा रणक्षेत्र घनघोर बन जाता है। → अर्जुन के बाणों से गन्धर्वनगर-सदृश सुसज्जित रथ चूर-चूर होते हैं; पताका-अंकुश-ध्वज से विभूषित गजराज इन्द्र-वज्र से कटे वृक्षों की भाँति गिरते हैं; सारथियों सहित घोड़े धराशायी होते हैं और भूमि महारथियों के शवों से आच्छादित हो ‘प्रेतीभूत’ सी प्रतीत होती है। → संशप्तक-समूह अर्जुन के सामने क्षीण पड़ता दिखता है, पर इसी बीच रण की दिशा बदलती है—अर्जुन के इस मोर्चे पर उलझे रहने से पाण्डव-सेना का केन्द्र असुरक्षित हो जाता है। → उधर व्यूढानीक द्रोण, अर्जुन के प्रमत्त/व्यस्त होने का अवसर पाकर, युधिष्ठिर पर संगठित आक्रमण के लिए बढ़ता है—पाण्डव-धर्मराज को घेरने की घड़ी आ पहुँचती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ श्लोक मिलाकर कुल ३३३ “लोक हैं।) न२्््स्नितास्स श््यु नी नल एकोनविशो< ध्याय: संशप्तकगणोंके साथ अर्जुनका घोर युद्ध संजय उवाच दृष्टवा तु संनिवृत्तांस्तान् संशप्तकगणान् पुनः । वासुदेवं महात्मानमर्जुन: समभाषत
สัญชัยกล่าวว่า ครั้นอรชุนเห็นหมู่สํศัปตกะเหล่านั้นหวนกลับมาและตั้งขบวนอีกครั้ง ก็ได้กล่าวกับวาสุเทวผู้มีจิตอันยิ่งใหญ่
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! उन संशप्तकगणोंको पुनः लौटा हुआ देख अर्जुनने महात्मा श्रीकृष्णसे कहा-- ।।
สัญชัยกล่าวว่า ข้าแต่พระราชา ครั้นอรชุนเห็นหมู่สํศัปตกะหวนกลับมาอีก ก็กล่าวแก่พระศรีกฤษณะผู้มีจิตอันยิ่งใหญ่ว่า “หฤษีเกศะ จงเร่งม้าให้ตรงไปยังหมู่สํศัปตกะเถิด ข้าพเจ้าเชื่อว่า คนเหล่านี้จะไม่ละทิ้งศึกตราบใดยังมีชีวิตอยู่”
Verse 3
पश्य मे<स्त्रबलं घोर बाह्वदोरिष्वसनस्य च | अद्यैतान् पातयिष्यामि क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव
จงดูเถิด อานุภาพอันน่าสะพรึงของอาวุธ ขุมกำลังแห่งแขน และฤทธิ์แห่งคันศรของข้า วันนี้ข้าจะโค่นพวกเขา—ดุจรุทระผู้กริ้วล้มสัตว์ทั้งหลาย
Verse 4
“आज आप मेरे अस्त्र, भुजाओं और धनुषका बल देखिये। क्रोधमें भरे हुए रुद्रदेव जैसे पशुओं (जगतके जीवों) का संहार करते हैं, उसी प्रकार मैं भी इन्हें मार गिराऊँगा' ।।
ครั้นแล้วพระกฤษณะทรงแย้มสรวล ตรัสถ้อยคำมงคลรับรองเขา และพระผู้ทรงห้ามปรามมิได้ก็ทรงนำอรชุนไปยังที่ใดๆ ตามที่อรชุนปรารถนา
Verse 5
तब श्रीकृष्णने मुसकराकर अर्जुनकी मंगलकामना करते हुए उनका अभिनन्दन किया और दुर्धर्ष वीर अर्जुनने जहाँ-जहाँ जानेकी इच्छा की, वहीं-वहीं उस रथको पहुँचाया ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ในศึกนั้น รถศึกคันนั้นส่องประกายเจิดจ้ายิ่งนัก จนยากจะหยั่งถึงความรุ่งเรืองทั้งหมดได้ ถูกม้าสีขาวนวลลากผ่านสมรภูมิแล้วดูประหนึ่งวิมานทิพย์ที่แล่นอยู่บนฟากฟ้า; และด้วยการเป็นสารถีอันมั่นคงเป็นมงคลของพระศรีกฤษณะ อรชุนจึงถูกนำไปยังที่ใดก็ตามตามที่เขาปรารถนา
Verse 6
मण्डलानि ततक्षुक्रे गतप्रत्यागतानि च । यथा शक्ररथो राजन् युद्धे देवासुरे पुरा
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา รถศึกของอรชุนเริ่มเคลื่อนเป็นวงกลม บางคราวรุกหน้า บางคราวถอยหลัง ดุจดังครั้งโบราณเมื่อศึกเทวะกับอสูร รถของศักระ (อินทรา) เคยเคลื่อนเช่นนั้น
Verse 7
अथ नारायणा: क्रुद्धा विविधायुधपाणय: । छादयन्त: शरव्रातै: परिवद्रुर्धन॑जयम्
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วเหล่านารายณะทั้งหลายโกรธเกรี้ยว ถืออาวุธนานาชนิด เข้ารุมล้อมธนัญชัย (อรชุน) และระดมยิงด้วยฝนศรอันหนาแน่นจนปกคลุมไปทั่ว
Verse 8
तब क्रोधमें भरे हुए नारायणीसेनाके गोपोंने हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लेकर अर्जुनको अपने बाण-समूहोंसे आच्छादित करते हुए उन्हें चारों ओरसे घेर लिया ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นแล้วเหล่าโคบาลแห่งกองทัพนารายณีซึ่งเดือดดาล ถืออาวุธนานาชนิด ระดมฝนศรอันหนาแน่นเข้าปกคลุม และล้อมอรชุนไว้ทุกทิศ. โอ้ยอดแห่งภารตะ! เพียงชั่วครู่เดียว พวกเขาก็ทำให้ธนัญชัย โอรสแห่งกุนตี—ผู้รบเคียงพระศรีกฤษณะ—ดูประหนึ่งเลือนหายไปจากสายตาในสนามรบ
Verse 9
क्रुद्धस्तु फाल्गुन: संख्ये द्विगुणीकृतविक्रम: । गाण्डीवं धनुरामृज्य तूर्ण जग्राह संयुगे
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นนั้นฟัลคุนะ (อรชุน) โกรธเกรี้ยวในท่ามกลางศึก และสำแดงเดชานุภาพทวีคูณ เขาเช็ดคันธนูกาณฑีวะให้สะอาด แล้วคว้าขึ้นถือโดยฉับพลันเพื่อเข้าประจัญบาน
Verse 10
बद्ध्वा च भ्रुकुटिं वक्रे क्रोधस्य प्रतिलक्षणम् । देवदत्तं महाशड्खं पूरयामास पाण्डव:
ด้วยการขมวดคิ้วเป็นรอยย่นคด—อันเป็นเครื่องหมายแห่งโทสะที่กำลังก่อตัว—ปาณฑวะก็เป่าสังข์มหาเดวทัตตะให้กึกก้องสนั่นสนามรบ
Verse 11
फिर पाण्डुकुमारने भौंहें टेढ़ी करके क्रोधको सूचित करनेवाले अपने महान् शंख देवदत्तको बजाया ।।
ครั้นแล้วอรชุนก็ใช้ศัสตรา “ตวาษฏฤ” อันล้างผลาญหมู่ศัตรู; ทันใดนั้นจากฤทธิ์แห่งอัสตรานั้นก็ปรากฏรูปนับพัน แยกกันออกเป็นราย ๆ
Verse 12
आत्मन: प्रतिरूपैस्तैर्नानारूपैरविमोहिता: । अन्योन्येनार्जुनं मत्वा स्वमात्मानं च जध्निरे
เมื่อหลงใหลในรูปนานาประการอันเป็นเสมือนเงาตนเอง พวกเขาก็เข้าใจผิดคิดว่ากันและกันคืออรชุน แล้วด้วยความลุ่มหลงนั้นจึงฟันแทงพวกเดียวกัน—ถึงกับทำร้ายตนเอง
Verse 13
अयमर्जुनो<यं गोविन्द इमौ पाण्डवयादवौ । इति ब्रुवाणा: सम्मूढा जध्नुरन्योन्यमाहवे
“นี่อรชุน นี่โควินทะ—สองผู้นี้คือปาณฑวะและยาทวะ!” พวกนักรบผู้ถูกโมหะครอบงำกล่าวดังนี้ แล้วในสนามรบก็พุ่งเข้าฟันแทงกันเอง
Verse 14
मोहिता: परमास्त्रेण क्षयं जग्मु: परस्परम् । अशोभन्त रणे योधा: पुष्पिता इव किंशुका:
เมื่อถูกอัสตราสูงสุดนั้นทำให้หลง พวกเขาก็ร่อยหรอไปสู่ความพินาศด้วยการประหัตประหารกันเอง; กระนั้นเหล่ายอดนักรบในสนามกลับปรากฏงามดุจต้นกิมศุกะที่บานสะพรั่ง
Verse 15
तत:ः शरसहस्राणि तैरविमुक्तानि भस्मसात् । कृत्वा तदस्त्रं तान् वीराननयद् यमसादनम्,तत्पश्चात् उस दिव्यास्त्रने संशप्तकोंके छोड़े हुए सहस्रों बाणोंको भस्म करके बहुसंख्यक वीरोंको यमलोक पहुँचा दिया
ครั้นแล้ว เขาได้เผาผลาญลูกศรนับพันที่พวกนั้นยิงออกมาให้กลายเป็นเถ้าถ่าน แล้วใช้อาวุธนั้นส่งเหล่าวีรชนไปสู่สำนักแห่งยมะ
Verse 16
अथ प्रहस्य बीभत्सुर्ललित्थान् मालवानपि | मावेल्लकांस्त्रिगर्ताश्न॒ यौधेयांक्षार्दयच्छरै:,इसके बाद अर्जुनने हँसकर ललित्थ, मालव, मावेल्लक, त्रिगर्त तथा यौधेय सैनिकोंको बाणोंद्वारा गहरी पीड़ा पहुँचायी
ต่อจากนั้น อรชุนผู้ดุเดือดในศึกยิ้มพลางยิงศรใส่เหล่านักรบลลิตถะ มาลวะ มาวेलลกะ ตฤคัรตะ และเยาธेय ให้ได้รับความเจ็บปวดอย่างสาหัส
Verse 17
ते हन्यमाना वीरेण क्षत्रिया: कालचोदिता: । व्यसृजज्छरजालानि पार्थ नानाविधानि च,वीर अर्जुनके द्वारा मारे जाते हुए क्षत्रियगण कालसे प्रेरित हो अर्जुनके ऊपर नाना प्रकारके बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे
แม้ถูกวีรบุรุษนั้นสังหารอยู่ เหล่ากษัตริย์นักรบซึ่งประหนึ่งถูกกาลเวลาเร่งเร้า—โอ้ ปารถะ—ก็ยังระดมยิงศรนานาชนิดเป็นตาข่ายใส่อรชุน
Verse 18
न ध्वजो नार्जुनस्तत्र न रथो न च केशव: । प्रत्यदृश्यत घोरेण शरवर्षेण संवृत:,उस भयंकर बाण-वर्षासे ढक जानेके कारण वहाँ न ध्वज दिखायी देता था, न रथ; न अर्जुन दृष्टिगोचर हो रहे थे, न भगवान् श्रीकृष्ण
เมื่อถูกปกคลุมด้วยฝนศรอันน่าสะพรึง ที่นั่นไม่เห็นทั้งธงชัย ไม่เห็นอรชุน ไม่เห็นรถศึก และไม่เห็นเคศวะ
Verse 19
ततस्ते लब्धलक्षत्वादन्योन्यमभिचुक्रुशु: हतौ कृष्णाविति प्रीत्या वासांस्यादुधुवुस्तदा
แล้วพวกเขาคิดว่าบรรลุเป้าหมายแล้ว จึงร้องเรียกกันไปมาด้วยเสียงดัง ครั้นเชื่อด้วยความยินดีว่า “กฤษณะและอรชุนถูกสังหารแล้ว” ก็พากันโบกสะบัดผ้าของตนในขณะนั้น
Verse 20
भेरीमृदड्शशड्खांश्व दध्मुर्वीरा: सहस्रश: । सिंहनादरवांक्षोग्रांक्ष॒क्रिरे तत्र मारिष,आर्य! वे सहस्रों वीर वहाँ भेरी, मृदंग और शंख बजाने तथा भयानक सिंहनाद करने लगे
ณ ที่นั้น เหล่าวีรชนเป็นพัน ๆ เป่าสังข์และประโคมภะรี มฤทังคะและกลองศึกทั้งหลาย พร้อมทั้งเปล่งเสียงคำรามดุจสิงห์อันดุดันน่าสะพรึงกลัว
Verse 21
ततः प्रसिष्विदे कृष्ण: खिन्नश्नार्जुनमब्रवीत् । क्वासि पार्थ न पश्ये त्वां कच्चिज्जीवसि शत्रुहन्
แล้วพระกฤษณะก็เหงื่อชุ่ม ด้วยความร้อนรนตรัสเรียกอรชุนว่า “ปารถะ! เจ้าอยู่ที่ใด เรามองไม่เห็นเจ้าเลย โอ้ผู้พิฆาตศัตรู เจ้ายังมีชีวิตอยู่หรือ?”
Verse 22
तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा त्वरमाणो धनंजय: । वायव्यास्त्रेण तैरस्तां शरवृष्टिमपाहरत्
ครั้นได้สดับถ้อยนั้น ธนัญชัยก็เร่งรุดใช้วายุวยะอัสตรา กวาดล้างสายฝนแห่งศรที่ศัตรูระดมยิงมาให้สลายไป
Verse 23
ततः संशप्तकव्रातान् साश्वद्विपरथायुधान् । उवाह भगवान् वायु: शुष्कपर्णचयानिव
แล้วพระวายุเทพก็พัดกวาดหมู่สังศัปตกะทั้งหลาย พร้อมม้า ช้าง รถศึก และอาวุธ ให้ปลิวกระจัดกระจายประหนึ่งกองใบไม้แห้ง
Verse 24
न्क्हा पट प्टतचत, ह्च्प्ट्ण्स्प्प पता / बन हर के "23 ८: न्टाप्यत- ५ ५ ३७ “ले ६३७. जी उह्मानास्तु ते राजन् बह्नबशोभन्त वायुना | प्रडीना: पक्षिण: काले वृक्षेभ्य इव मारिष,माननीय महाराज! वायुके द्वारा उड़ाये जाते हुए वे सैनिक समय-समयपर वृक्षोंसे उड़नेवाले पक्षियोंके समान शोभा पा रहे थे
ข้าแต่พระราชา! เหล่านักรบจำนวนมากที่ถูกลมพัดพาให้ปลิวไปนั้น กลับแลดูงามสง่า ประหนึ่งฝูงนกที่ถึงกาลแล้วโผบินออกจากพฤกษา โอ้ท่านผู้ควรเคารพ
Verse 25
तांस्तथा व्याकुलीकृत्य त्वरमाणो धनंजय: । जघान निशितैर्बाणै: सहस्राणि शतानि च,उन सबको व्याकुल करके अर्जुन अपने पैने बाणोंसे शीघ्रतापूर्वक उनके सौ-सौ और हजार-हजार योद्धाओंका एक साथ संहार करने लगे
Sañjaya said: Having thus thrown them into confusion, Dhanañjaya (Arjuna), acting with swift resolve, struck them down with his razor-sharp arrows—slaying warriors by the hundreds and by the thousands. The verse underscores the grim momentum of battle: tactical prowess and urgency drive mass destruction, raising the ethical weight of violence even when performed in a sanctioned war.
Verse 26
शिरांसि भल्लैरहरद् बाहूनपि च सायुधान् । हस्तिहस्तोपमां श्लोरून् शरैरुव्यामपातयत्
Sañjaya said: With razor-headed arrows he sheared off their heads; he also cut down their arms even as they still held their weapons, and with his shafts he felled to the earth their thighs—thick like an elephant’s trunk. The verse underscores the brutal efficiency of battlefield skill, where martial prowess, though admired, manifests as relentless violence within the tragic compulsion of war.
Verse 27
पृष्ठच्छिन्नान् विचरणान् बाहुपाश्वेक्षणाकुलान् । नानाड्ावयवैहीनांश्वकारारीन् धनंजय:
Sañjaya said: Dhanañjaya (Arjuna) reduced the enemy warriors to a pitiable state—some with their backs cleft, some still staggering about, others frantic from the loss of arms, ribs, or eyes, and many deprived of various limbs and bodily parts. The narration underscores the grim, dehumanizing reality of battle even when waged in the name of duty, where victory is purchased through terrible bodily harm.
Verse 28
गन्धर्वनगराकारान् विधिवत्कल्पितान् रथान् | शरैविशकलीकुर्वश्रक्रे व्यश्वरथद्विपान्
Sañjaya said: With his arrows he shattered into fragments the duly arrayed chariots that looked like the wondrous cities of the Gandharvas, and he stripped the enemy of their chariots and elephants—breaking their martial pride and the very supports of their power in battle.
Verse 29
मुण्डतालवनानीव तत्र तत्र चकाशिरे । छिन्ना रथध्वजव्राता: केचित्तत्र क्वचित् क्वचित्,वहाँ कहीं-कहीं रथवर्ती ध्वजोंके समूह ऊपरसे कट जानेके कारण मुण्डित तालवनोंके समान प्रकाशित हो रहे थे
Sañjaya said: Here and there on the battlefield, some chariots—whose clusters of banners had been cut off—stood out conspicuously, resembling groves of palmyra trees with their tops shorn. The image underscores the relentless destructiveness of war: even the proud emblems of warriors are reduced to mutilated remnants, revealing the fragility of martial glory.
Verse 30
सोत्तरायुधिनो नागा: सपताकाड्कुशध्वजा: । पेतु: शक्राशनिहता द्रुमवन्त इवाचला:
ช้างศึกมหึมาทั้งหลาย แบกนักรบสรรพาวุธไว้บนหลัง ประดับด้วยธง แองกุศ และเครื่องหมายทัพ ล้มลงสู่พื้นดิน ดุจถูกสายฟ้าวัชระของพระอินทร์ฟาด—ประหนึ่งมวลภูเขาอันมีพฤกษารกครึ้มพังทลาย
Verse 31
चामरापीडकवचा: स्रस्तान्त्रनयनास्तथा । सारोहास्तुरगा: पेतु: पार्थबाणहता: क्षितौ
เหล่านักรบสวมเกราะ ประดับพัดหางจามรี เมื่อกายและดวงตาอ่อนแรงทรุดลง ก็ร่วงสู่พื้นดิน—ทั้งม้าศึกและสารถีร่วมด้วย—เพราะถูกศรของปารถะสังหาร
Verse 32
चामर, माला और कवचोंसे युक्त बहुत-से घोड़े अर्जुनके बाणोंसे मारे जाकर सवारोंसहित धरतीपर पड़े थे। उनकी आँतें और आँखें बाहर निकल आयी थीं ।।
ม้าศึกจำนวนมากที่ประดับพัดจามรี พวงมาลัย และสวมเกราะ ถูกศรของอรชุนสังหารจนล้มลงพร้อมผู้ขี่บนพื้นดิน ไส้และดวงตาทะลักออกมา ส่วนทหารราบนั้น ดาบและเล็บเหล็กแตกหัก เกราะ หอก และศัสตรา (ศักติ) ถูกฟันจนเป็นชิ้น ๆ เมื่อเกราะถูกตัดขาด พวกเขาก็สิ้นที่พึ่ง ถูกสังหารและนอนแน่นิ่งอยู่บนแผ่นดิน
Verse 33
तैर्हतैर्हन्यमानैश्व पतद्धिः पतितैरपि । भ्रमद्धिर्निष्टनद्धिश्व क्र्रमायोधनं बभौ
ด้วยผู้ที่ถูกสังหารแล้วและผู้ที่กำลังถูกสังหาร ด้วยผู้ที่ล้มแล้วและผู้ที่กำลังล้ม ด้วยผู้ที่โซเซวนเวียน ร้องครวญครางและฟันแทงท่ามกลางความอลหม่าน—สนามรบนั้นยิ่งทวีความโหดร้ายขึ้นทุกขณะ
Verse 34
रजश्व सुमहज्जातं शान्तं रुधिरवृष्टिभि: । मही चाप्यभवद् दुर्गा कबन्धशतसंकुला
กลุ่มฝุ่นมหึมาที่ฟุ้งขึ้นในศึกสงครามก็สงบลง เพราะถูกสายฝนแห่งโลหิตถ่วงทับให้แน่นิ่ง และพื้นพิภพเองก็กลายเป็นทางผ่านอันยากลำบาก ด้วยแน่นขนัดไปด้วยกบันธะนับร้อย—ร่างไร้ศีรษะ—จนสนามรบทั้งผืนกลับเป็นแดนอันตราย
Verse 35
तद् बभौ रौद्रबी भत्सं बीभत्सोर्यानमाहवे । आक्रीडमिव रुद्रस्य घ्नत: कालात्यये पशून्
สัญชัยกล่าวว่า—ในศึกนั้น รถศึกของอรชุนดุดันน่าสะพรึงด้วยฤทธิ์อันร้ายกาจ ประหนึ่งลานกีฬาของพระรุทระในกาลอวสาน เมื่อทรงประหารสรรพชีวิตให้สิ้นไป
Verse 36
ते वध्यमाना: पार्थेन व्याकुलाश्न रथद्विपा: । तमेवाभिमुखा: क्षीणा: शक्रस्यातिथितां गता:
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อถูกปารถะสังหาร เหล่านักรบรถศึกและกองช้างแตกตื่นสับสน แต่กลับหันหน้าเข้าหาเขาเพียงผู้เดียว; ครั้นสิ้นเรี่ยวแรงก็สละชีพต่อหน้าเขา จึงได้เป็นแขกของศักระ (พระอินทร์) ในสวรรค์
Verse 37
सा भूमिर्भरतश्रेष्ठ निहतैस्तैर्महारथै: । आस्तीर्णा सम्बभौ सर्वा प्रेतीभूते: समन्तत:,भरतश्रेष्ठ! वहाँ मारे गये महारथियोंसे आच्छादित हुई वह सारी भूमि सब ओरसे प्रेतोंद्ारा घिरी हुई-सी जान पड़ती थी
สัญชัยกล่าวว่า—โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ! พื้นพิภพทั้งผืนนั้นถูกปกคลุมด้วยมหารถีผู้ถูกสังหาร และดูราวกับถูกล้อมรอบด้วยวิญญาณของผู้ตายจากทุกทิศ
Verse 38
एतस्मिन्नन्तरे चैव प्रमत्ते सव्यसाचिनि । व्यूढानीकस्ततो द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
สัญชัยกล่าวว่า—ในห้วงขณะนั้นเอง เมื่อสวยัสาจิน (อรชุน) กำลังหมกมุ่นอยู่ในศึกจนเผลอไผล พระโทรณะได้จัดทัพเป็นกระบวนยุทธ์แล้วพุ่งเข้าจู่โจมยุธิษฐิระ
Verse 39
त॑ प्रत्यगृह्लंस्त्वरिता व्यूढानीका: प्रहारिण: । युधिष्टिरं परीप्सन्तस्तदासीत् तुमुलं महत्
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วเหล่านักรบผู้ชำนาญการเข้าตีในกระบวนทัพที่จัดแน่น ต่างรีบกรูกันเข้าหมายจะจับยุธิษฐิระให้ได้; ครั้นนั้นศึกก็ปะทุขึ้นอย่างใหญ่หลวง ดุเดือดและอึงคะนึงยิ่งนัก
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira’s concern reflects the tension between maintaining sovereign agency and being tactically constrained by an opponent who is also a brāhmaṇa-teacher figure; the chapter frames this as an anxiety about falling under another’s ‘vaśa’ (operational control) while still fulfilling kṣātra obligations.
The text illustrates how formations and diversions can decisively shape outcomes, but also how large-scale violence produces moha (confusion) that erodes discrimination and increases unintended harm—an implicit caution about the limits of control in complex systems.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its significance is primarily narrative-analytic, supplying tactical schematics (vyūha mapping) and a moral psychology of confusion that contextualize Droṇa’s approach toward Yudhiṣṭhira.
Ask anything about Adhyaya 19 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.