Shloka 50
नारायणास्त्र-शमनं द्रौणि-प्रहारश्च
Pacification of the Nārāyaṇāstra and Drauni’s Renewed Assault
भरतश्रेष्ठ] उस समरांगणमें मोहवश पिताने पुत्रका वध कर डाला और पुत्रने पिताका। मित्रने मित्रके प्राण ले लिये। मामाने भानजेको मार डाला और भानजेने मामाको ।। स्वे स्वान् परे परांश्ञापि निजघ्नुरितरेतरम् । निर्मर्यादम भूद् युद्ध रात्री भीरुभयानकम्,अपने पक्षके योद्धा अपने ही सैनिकोंपर तथा शत्रुपक्षेके सैनिक भी अपने ही योद्धाओंपर परस्पर घातक प्रहार करने लगे। इस प्रकार रात्रिमें वह युद्ध मर्यादारहित होकर कायरोंके लिये अत्यन्त भयानक हो उठा
sanjaya uvāca | sve svān pare parāṁś cāpi nijaghnur itaretaram | nirmaryādam abhūd yuddhaṁ rātri bhīru-bhayānakam ||
สัญชัยกล่าวว่า: โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ ในศึกยามราตรีนั้น ด้วยความหลง พ่อฆ่าลูก และลูกฆ่าพ่อ สหายปลิดชีพสหาย ลุงฝ่ายมารดาฆ่าหลานชาย และหลานชายก็ฆ่าลุงของตน นักรบฝ่ายเดียวกันกลับฟันแทงพวกเดียวกัน แม้ฝ่ายศัตรูก็ทำร้ายพวกของตนเองอย่างสับสน ต่างฝ่ายต่างประหัตประหารโดยไร้ยั้งคิด ฉะนั้นศึกกลางคืนนั้นจึงไร้ขอบเขตแห่งธรรม กลายเป็นความสยดสยองแม้แก่ผู้ขลาดกลัว
संजय उवाच
Educational Q&A
When warfare loses discernment and restraint (maryādā), it collapses into adharma: delusion makes people harm even their own kin and allies. The verse highlights how moha and uncontrolled violence erase moral boundaries, turning battle into a warning about ethical disintegration.
During a chaotic night engagement, fighters cannot properly recognize one another. In the confusion, they mutually strike down their own side as well as those they misidentify, leading to kin-slaying and friend-slaying. Sañjaya describes the battle as ‘nirmaryāda’—without rules or limits—and frightening in the darkness.