Adhyaya 170
द्रौणिप्रतिज्ञा–नारायणास्त्रवर्णनम् (Drauṇi’s Vow and the Description of the Nārāyaṇāstra)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-prayoga (Episode of the Nārāyaṇa Weapon’s Deployment)
Saṃjaya reports that Aśvatthāman wreaks severe devastation upon opponents, likened to end-time destruction. He reiterates a vow before Dhṛtarāṣṭra’s son (Duryodhana), prompting a renewed convergence of Kuru and Pāṇḍava forces. Amid heightened martial sound and imagery, Drauṇi deploys the Nārāyaṇāstra against the Pāṇḍava–Pāñcāla host; countless blazing projectiles and weapon-forms fill the sky, and the astra intensifies in response to resistance. The Pāṇḍava side experiences acute fear as casualties mount. Yudhiṣṭhira, overwhelmed, issues instructions for withdrawal and even expresses self-destructive despair. Kṛṣṇa (Vāsudeva) intervenes with a technical countermeasure: all should lay down weapons and dismount, since the astra targets those who resist. Bhīma refuses the counsel and attempts direct opposition, whereupon the astra’s force increases; the army largely complies by disarming and dismounting, causing the weapon’s pressure to fall away from them while concentrating upon Bhīma, who becomes obscured by blazing energy as the chapter closes.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रात्रियुद्ध के भीतर उठती नई मुठभेड़ों का वृत्तांत सुनाते हैं—शतानीक का चित्रसेन से सामना, वृषसेन का द्रुपद (यज्ञसेन) पर प्रहार, और प्रतिविन्ध्य का दुःशासन से टकराव। → तीर-प्रतितीर की वर्षा में शतानीक और चित्रसेन एक-दूसरे को बार-बार बेधते हैं; उधर वृषसेन क्रुद्ध होकर यज्ञसेन की छाती में अनेक तीक्ष्ण बाण उतारता है। रात्रि का अंधकार, थकान और भ्रम युद्ध को और निर्दय बनाते हैं। → एक महारथी का धनुष कट जाता है, घोड़े-सारथि मारे जाते हैं और वह विरथ होकर भी तुरंत हार्दिक्य (कृतवर्मा) के रथ पर चढ़कर युद्ध में लौट आता है—रात्रियुद्ध में जीवन-मरण की डोर एक क्षण में टूटती और फिर किसी दूसरे रथ से बंध जाती है। → सारथियों की चतुराई और रथ-परिवर्तन से मोर्चे संभलते हैं; प्रतिविन्ध्य अपने तीक्ष्ण बाणों से घोड़ों को गिराकर दुष्कर पराक्रम दिखाता है। पर निर्णायक विजय किसी एक पक्ष की नहीं—रात्रि के भीतर युद्ध चलता रहता है। → निशीथ के दारुण समय में ‘यमराष्ट्रविवर्धन’ जैसा घोर संग्राम और भड़क उठता है—अगले क्षण किसका रथ टूटेगा, किसका तेज बुझ जाएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। अंक अष्टषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: शतानीकके द्वारा चित्रसेनकी और वृषसेनके द्वारा द्रुपदकी पराजय तथा प्रतिविन्ध्य एवं दुःशासनका युद्ध संजय उवाच शतानीकं शरैस्तूर्ण निर्दहन्तं चमूं तव । चित्रसेनस्तव सुतो वारयामास भारत
สัญชัยกล่าวว่า “โอ ภารตะ! ทางหนึ่ง ศตานีกะ โอรสของนกุล พุ่งเข้ามาอย่างรวดเร็ว ราวกับเผากองทัพของพระองค์ด้วยไฟแห่งศร แต่จิตระเสนะ โอรสของพระองค์ ได้สกัดเขาไว้”
Verse 2
नाकुलिकश्रित्रसेनं तु विदृध्वा पजचभिराशुगै: । सतुतंप्रतिविव्याध दशभिर्निशितै: शरैः,शतानीकने चित्रसेनको पाँच बाण मारे। चित्रसेनने भी दस पैने बाण मारकर बदला चुकाया
สัญชัยกล่าวว่า—ศตานีกะ โอรสแห่งนกุล ได้ยิงศฤตรเสนด้วยศรอันรวดเร็วห้าดอกให้ทะลุ แล้วจิตรเสนะก็โต้กลับ ยิงศตานีกะด้วยศรคมกริบสิบดอกให้บาดเจ็บ
Verse 3
चित्रसेनो महाराज शतानीकं पुनर्युधि । नवभिर्निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे,महाराज! चित्रसेनने युद्धस्थलमें पुनः नौ तीखे बाणोंद्वारा शतानीककी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช ในท่ามกลางศึก จิตรเสนะได้โจมตีศตานีกะอีกครั้ง แทงทะลุบริเวณอกด้วยศรคมเก้าดอก
Verse 4
नाकुलिस्तस्य विशिखैर्वर्म संनतपर्वभि: । गात्रात् संच्यावयामास तदद्भुतमिवाभवत्,तब नकुलपुत्रने झुकी हुई गाँठवाले अनेक बाण मारकर चित्रसेनके शरीरसे उसके कवचको काट गिराया। वह अद्धभुत-सा कार्य हुआ
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วนกุลีได้ยิงศรจำนวนมากที่มีปล้องโค้งงอ กระแทกจนเกราะหลุดจากกายของเขา เหตุการณ์นั้นดูน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก
Verse 5
सो<पेतवर्मा पुत्रस्ते विरराज भृशं नृप । उत्सृज्य काले राजेन्द्र निर्मोकमिव पन्नग:,नरेश्वर! राजेन्द्र! कवच कट जानेपर आपका पुत्र चित्रसेन समयपर केंचुल छोड़नेवाले सर्पके समान अत्यन्त सुशोभित हुआ
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่นเรศวร ข้าแต่ราชันผู้เป็นใหญ่ เมื่อเกราะถูกปลิดออก บุตรของท่าน อเปตวรมะ (จิตรเสนะ) ก็รุ่งโรจน์ยิ่งนัก และในกาลอันควร เขาสลัดเกราะทิ้งดุจงูสลัดคราบ
Verse 6
ततोअस्य निशितैर्बाणैर्थ्वजं चिच्छेद नाकुलि: । धनुश्वैव महाराज यतमानस्य संयुगे
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช ต่อมา นกุลีได้ใช้ศรอันคมตัดธงชัยของเขา และตัดคันธนูของเขาด้วย ขณะจิตรเสนะกำลังพยายามอย่างยิ่งในสนามรบเพื่อชัยชนะ
Verse 7
स च्छिन्नधन्वा समरे विवर्मा च महारथ: । धनुरन्यन्महाराज जग्राहारिविदारणम्,राजेन्द्र! समरांगणमें धनुष और कवच कट जानेपर महारथी चित्रसेनने दूसरा धनुष हाथमें लिया, जो शत्रुको विदीर्ण करनेमें समर्थ था
ท่ามกลางสมรภูมิ แม้คันธนูจะถูกตัดขาดและเกราะถูกฉีกขาด โอ้มหาราชา โอ้ราชันเหนือราชา! มหารถีผู้นั้นก็ยังคว้าคันธนูอีกเล่มหนึ่ง อาวุธที่สามารถฉีกทำลายศัตรูได้
Verse 8
ततस्तूर्ण चित्रसेनो नाकुलिं नवभि: शरै: | विव्याध समरे क्रुद्धो भरतानां महारथ:,उस समय समरभूमिमें कुपित हुए भरतकुलके महारथी वीर चित्रसेनने नकुलपुत्र शतानीकको नौ बाणोंसे घायल कर दिया
แล้วในสมรภูมิ มหารถีจิตรเสนแห่งวงศ์ภารตะ ผู้โกรธเกรี้ยวและว่องไว ก็ยิงศตานีกะ บุตรของนกุล ด้วยศรเก้าดอกจนทะลุร่าง
Verse 9
शतानीको<थ संक्रुद्धश्चित्रसेनस्थ मारिष । जघान चतुरो वाहान् सारथिं च नरोत्तम:,माननीय नरेश! तब अत्यन्त कुपित हुए नरश्रेष्ठ शतानीकने चित्रसेनके चारों घोड़ों और सारथिको मार डाला
ครั้นแล้ว ศตานีกะผู้เป็นยอดนักรบ เมื่อเดือดดาลยิ่งนัก ก็ฟันสังหารม้าทั้งสี่ของจิตรเสน และสารถีของเขาด้วย
Verse 10
अवलप्लुत्य रथात् तस्माच्चित्रसेनो महारथ: । नाकुलिं पञ्चविंशत्या शराणामार्दयद् बली,तब बलवान महारथी चित्रसेनने उस रथसे कूदकर नकुलपुत्र शतानीकको पचीस बाण मारे
ต่อมา มหารถีจิตรเสนผู้ทรงกำลัง กระโดดลงจากรถศึกนั้น แล้วระดมยิงนากุลี (ศตานีกะ บุตรของนกุล) ด้วยศรยี่สิบห้าดอก
Verse 11
तस्य तत्कुर्वत: कर्म नकुलस्य सुतो रणे । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं रत्नविभूषितम्,यह देख रणक्षेत्रमें नकुलपुत्रने पूर्वोक्त कर्म करनेवाले चित्रसेनके रत्नविभूषित धनुषको एक अर्धचन्द्राकार बाणसे काट डाला
ขณะที่เขากำลังกระทำการนั้นอยู่ในสนามรบ บุตรของนกุลก็ยิงศรหัวรูปพระจันทร์เสี้ยว ตัดคันธนูประดับรัตนะของจิตรเสนขาดสะบั้น
Verse 12
सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वनो हतसारथि: । आरुरोह रथं तूर्ण हार्दिक्यस्य महात्मन:,धनुष कट गया, घोड़े और सारथि मारे गये और वह रथहीन हो गया। उस अवस्थामें चित्रसेन तुरंत भागकर महामना कृतवर्माके रथपर जा चढ़ा
เมื่อคันศรถูกฟันขาด เขาสูญเสียรถศึก ม้าถูกสังหารและสารถีก็ถูกฆ่า จึงกลายเป็นผู้ไร้รถ; แล้วเขารีบขึ้นรถศึกของมหาตมะหารถิกยะ (กฤตวรมัน) โดยพลัน
Verse 13
ट्रुपदं तु सहानीकं द्रोणप्रेप्सुं महारथम् । वृषसेनो<भ्ययात् तूर्ण किर|ञ्शरशतैस्तदा
ครั้นมหารถีทฺรุปทะเคลื่อนมาพร้อมกองทัพ มุ่งจะเข้าประจัญกับโทรณะ วฤษเสนะก็พุ่งเข้าจู่โจมโดยฉับไว และในขณะนั้นได้โปรยศรนับร้อยดุจห่าฝนใส่เขา
Verse 14
यज्ञसेनस्तु समरे कर्णपुत्रं महारथम् । षष्ट्या शराणां विव्याध बाह्दवोरुगसि चानघ,निष्पाप नरेश! समरांगणमें राजा यज्ञसेन (द्रुपद)-ने महारथी कर्णपुत्र वृषसेनकी छाती और भुजाओंमें साठ बाण मारे
ข้าแต่มหาราชผู้ปราศจากมลทิน! ในท่ามกลางศึก ยัชญเสนะ (ทฺรุปทะ) ได้ยิงวฤษเสนะ บุตรแห่งกรรณะผู้เป็นมหารถี ด้วยศรหกสิบดอก แทงทะลุทั้งแขนและอก
Verse 15
वृषसेनस्तु संक्रुद्धो यज्ञसेनं रथे स्थितम् । बहुभि: सायकैस्ती3्ष्णराजघान स्तनान्तरे,तब वृषसेन अत्यन्त कुपित होकर रथपर बैठे हुए यज्ञसेनकी छातीमें बहुत-से पैने बाण मारे
ครั้นวฤษเสนะโกรธจัด ก็ยิงยัชญเสนะผู้ยืนอยู่บนรถศึก ด้วยศรอันคมกริบเป็นอันมาก ปักทะลุบริเวณทรวงอก
Verse 16
तावुभौ शरनुन्नाज़ौ शरकण्टकितौ रणे । व्यभ्राजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव
ข้าแต่มหาราช! ทั้งสองถูกศรทิ่มแทงในสนามรบ ร่างกายพราวด้วยหนามศร จึงส่องประกายประหนึ่งเม่นสองตัวที่เต็มไปด้วยหนาม
Verse 17
रुक्मपुड्खीै: प्रसन्नाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरीघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे
สัญชัยกล่าวว่า—ในมหายุทธนั้น เกราะของทั้งสองถูกศรที่มีขนปีกสีทองและปลายคมใสตัดฉีกเป็นชิ้น ๆ ชุ่มโชกด้วยสายโลหิต แต่สองวีรบุรุษยังคงส่องประกายประหลาดอันน่าเกรงขาม ราวกับรัศมีแห่งหน้าที่นักรบปรากฏท่ามกลางความโหดร้ายแห่งสงคราม
Verse 18
तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविवाद्भुतौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लौ व्यकाशेतां रणाजिरे
สัญชัยกล่าวว่า—ในสนามรบ ทั้งสองส่องประกายอย่างยิ่งยวด ดุจทองคำที่ผ่านการหลอมจนงามวิจิตร น่าอัศจรรย์ประหนึ่งกัลปพฤกษ์ และเจิดจ้าดุจต้นกิมศุกะ (พะลาศ) สองต้นที่บานสะพรั่งเต็มที่
Verse 19
वृषसेनस्ततो राजन ट्रुपदं नवभि: शरै: | विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनरन्यैस्त्रिभिस्त्रिभि:
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา แล้ววฤษเสนะยิงศรเก้าดอกแทงพระดรุปทะ จากนั้นก็ซ้ำด้วยศรอีกเจ็ดสิบดอก และต่อมาอีกครั้งด้วยศรอื่น ๆ ทีละสามดอกเป็นชุด ๆ
Verse 20
तत:ः शरसहस्राणि विमुज्चन् विवभौ तदा । कर्णपुत्रो महाराज वर्षमाण इवाम्बुद:,महाराज! तदनन्तर सहस्रों बाणोंका प्रहार करता हुआ कर्णपुत्र वृषसेन जलकी वर्षा करनेवाले मेघके समान सुशोभित होने लगा
สัญชัยกล่าวว่า—มหาราชา! ครั้นแล้ว บุตรแห่งกรรณะก็ปล่อยศรนับพันดอกออกไป และปรากฏรุ่งโรจน์ดุจเมฆฝนที่เทสายฝนลงมา
Verse 21
इससे क्रोधमें भरे हुए राजा द्रपदने एक पानीदार पैने भल्लसे वृषसेनके धनुषके दो टुकड़े कर डाले
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นนั้น พระดรุปทะผู้เดือดดาลทรงยิงศรภัลละอันคมกริบเป็นประกาย ฟันคันธนูของวฤษเสนะให้ขาดเป็นสองท่อน
Verse 22
सोअन्यत् कार्मुकमादाय रुक्मबद्धं नवं दृढम् । तूणादाकृष्य विमलं भल्लं पीत॑ शितं दृढम्
สัญชัยกล่าวว่า—แล้ววฤษเสนะหยิบคันธนูอีกคันหนึ่ง ใหม่ แข็งแกร่ง และรัดด้วยทองคำ เขาชักศรภัลละอันบริสุทธิ์แวววาว สีเหลือง คมกริบและทรงกำลังออกจากแล่งศร ครั้นวางบนคันธนูแล้วดึงสายจนจรดหู ทำให้เหล่าโสมกะทั้งปวงสะท้านกลัว เขาจึงปล่อยศรภัลละนั้นไปยังพระราชาทรุปทะเป็นเป้าหมาย
Verse 23
द्रपदस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनस्य कार्मुकम् । द्विधा चिच्छेद भललेन पीतेन निशितेन च
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วพระเจ้าทรุปทะผู้เดือดดาล ใช้ศรภัลละอันคม สีทองเหลือง ผ่าคันธนูของวฤษเสนะออกเป็นสองท่อน ครั้นนั้นวฤษเสนะก็ประกอบคันธนูอีกคัน เล็งไปยังทรุปทะ ดึงสายจนจรดหู แล้วปล่อยศร ทำให้เหล่าโสมกะทั้งปวงหวาดผวา
Verse 24
हृदयं तस्य भित्त्वाच जगाम वसुधातलम् । कश्मलं प्राविशद् राजा वृषसेनशराहत:,वह भल्ल्ल ट्रपदकी छाती छेदकर धरतीपर जा गिरा। वृषसेनके उस भललसे आहत होकर राजा ट्रुपद मूर्च्छित हो गये
สัญชัยกล่าวว่า—ศรภัลละนั้นเจาะทะลุหัวใจของเขาแล้วตกลงสู่พื้นพิภพ ครั้นพระราชาถูกศรของวฤษเสนะ ก็ถูกความหลงมัวครอบงำ สิ้นสติและล้มลง
Verse 25
सारथिस्तमपोवाह स्मरन् सारथिचेष्टितम् । तस्मिन् प्रभग्ने राजेन्द्र पजचालानां महारथे
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ ครั้นมหารถีแห่งปัญจาละผู้นั้น (ทรุปทะ) พ่ายพังลง สารถีก็ระลึกถึงธรรมและหน้าที่ของสารถี แล้วขับพาพระองค์ออกไปจากที่นั้น
Verse 26
ततस्तु द्रुपदानीकं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् । सम्प्राद्रवत् तदा राजन् निशीथे भैरवे सति
สัญชัยกล่าวว่า—ต่อมา ข้าแต่พระราชา กองทัพของทรุปทะซึ่งกายและเกราะถูกสายศรตัดฉีก ก็แตกพ่ายวิ่งหนีไปในยามราตรีกึ่งกลางอันน่าสะพรึงกลัวนั้น
Verse 27
राजेन्द्र! तब सारथि अपने कर्तव्यका स्मरण करके उन्हें रणभूमिसे दूर हटा ले गया। पांचालोंके महारथी द्रपदके हट जानेपर बाणोंसे कटे हुए कवचवाली द्रुपदकी सारी सेना उस भयंकर आधीरातके समय वहाँसे भाग चली ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราชผู้เป็นราชาเหนือราชาทั้งปวง ครั้นนั้นสารถีระลึกถึงธรรมแห่งหน้าที่ของตน จึงชักพาพวกเขาออกห่างจากสมรภูมิ เมื่อทฺรุปทะ—มหารถีแห่งปัญจาละ—ถอยออกไปแล้ว กองทัพทั้งสิ้นของทฺรุปทะซึ่งเกราะถูกศรตัดฉีก ก็พากันแตกหนีจากที่นั้นในยามเที่ยงคืนอันน่าสะพรึงกลัว คบเพลิงที่ทหารผู้หนีทิ้งไว้ลุกไหม้อยู่รอบด้าน; ด้วยแสงนั้น แผ่นดินจึงสว่างไสวดุจท้องฟ้าไร้เมฆที่พร่างด้วยดาวและดวงเคราะห์, ข้าแต่มหาราช।
Verse 28
तथाडूुदैर्निपतितैव्यराजत वसुंधरा । प्रावृट्काले महाराज विद्युदूभिरिव तोयद:
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช แผ่นดินงามเด่นด้วยปลอกแขนที่ตกหล่นเป็นประกายของเหล่าวีรชน ดุจเมฆในฤดูฝนที่สว่างวาบด้วยสายฟ้า।
Verse 29
ततः कर्णसुतात् त्रस्ता: सोमका विद्रदुद्रुव॒ुः । यथेन्द्रभयवित्रस्ता दानवास्तारकामये
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วพวกโสมกะผู้หวาดผวาด้วยบุตรแห่งกรรณะก็แตกหนีอย่างรวดเร็ว ดุจเหล่าทานวะที่สะท้านด้วยความกลัวพระอินทร์ในศึกตารกา
Verse 30
तदनन्तर कर्णपुत्र वृषसेनके भयसे त्रस्त हो सोमकवंशी क्षत्रिय उसी प्रकार भागने लगे, जैसे तारकामय संग्राममें इन्द्रके भयसे डरे हुए दानव भागे थे ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ต่อจากนั้น เหล่ากษัตริย์นักรบวงศ์โสมกะผู้หวาดกลัววฤษเสนะ บุตรแห่งกรรณะ ก็เริ่มแตกหนี ดุจพวกไทตยะที่หนีด้วยความกลัวพระอินทร์ในศึกตารกา ข้าแต่มหาราช เหล่าโสมกะที่ถูกเขาไล่กดดันในสมรภูมิและวิ่งหนีอย่างอลหม่านนั้น ดูเด่นชัดเพราะสว่างด้วยแสงคบเพลิง
Verse 31
तांस्तु निर्जित्य समरे कर्णपुत्रो5प्यरोचत । मध्यंदिनमनुप्राप्तो घर्माशुरिव भारत,भारत! युद्धस्थलमें उन सबको जीतकर कर्णपुत्र वृषसेन भी दोपहरके प्रचण्ड किरणोंवाले सूर्यके समान उद्धासित हो रहा था
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่ภารตะ ครั้นพิชิตพวกเขาทั้งหมดในศึกแล้ว วฤษเสนะบุตรแห่งกรรณะก็เปล่งรัศมี ดุจดวงอาทิตย์ยามเที่ยงที่แผดเผาด้วยรังสีอันร้อนแรง
Verse 32
तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु परेषु च । एक एव ज्वलंस्तस्थौ वृषसेन: प्रतापवान्,आपके और शत्रुपक्षेके सहस्नों राजाओंके बीच एकमात्र प्रतापी वृषसेन ही अपने तेजसे प्रकाशित होता हुआ रणभूमिमें खड़ा था
ท่ามกลางกษัตริย์นับพัน—ทั้งฝ่ายของพระองค์และฝ่ายศัตรู—มีเพียงวฤษเสนะผู้ทรงเดชเท่านั้นที่ยืนอยู่กลางสมรภูมิ ดุจเปลวเพลิงส่องประกายด้วยศักดิ์ศรีนักรบ
Verse 33
स विजित्य रणे शूरान् सोमकानां महारथान् | जगाम त्वरितस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठटिर:,वह युद्धके मैदानमें शूरवीर सोमक महारथियोंको परास्त करके तुरंत वहाँ चला गया, जहाँ राजा युधिष्छिर खड़े थे
ครั้นปราบมหารถีผู้กล้าของพวกโสมกะในสนามรบได้แล้ว เขาก็รีบรุดไปยังที่ซึ่งพระเจ้ายุธิษฐิระประทับยืนอยู่
Verse 34
प्रतिविन्ध्यमथ क्रुद्ध॑ प्रदहन्तं रणे रिपून् दुःशासनस्तव सुत:ः प्रत्यगच्छन्महारथ:
แล้วประติวินธยะผู้เดือดดาลก็เผาผลาญหมู่ศัตรูในสมรภูมิ; เพื่อเข้าประจันหน้า พระโอรสของพระองค์—ทุหศาสนะ มหารถี—ก็รุดหน้าเข้าหา
Verse 35
तयो: समागमो राजंश्रित्ररूपो बभूव ह । व्यपेतजलद व्योम्नि बुधभास्करयोरिव,राजन! जैसे मेघरहित आकाशमें बुध और सूर्यका समागम हो, उसी प्रकार युद्धस्थलमें उन दोनोंका अद्भुत मिलन हुआ
ข้าแต่พระราชา การประจันหน้าของทั้งสองในสนามรบนั้นน่าอัศจรรย์ยิ่ง—ดุจดาวพุธกับพระอาทิตย์มาบรรจบกันในนภาที่ไร้เมฆ
Verse 36
प्रतिविन्ध्यं तु समरे कुर्वाणं कर्म दुष्करम् । दुःशासनस्त्रिभिर्बाणैर्ललाटे समविध्यत,समरांगणमें दुष्कर कर्म करनेवाले प्रतिविन्ध्यके ललाटमें दुःशासनने तीन बाण मारे
ในสมรภูมิ ขณะประติวินธยะกำลังกระทำวีรกรรมอันยากยิ่ง ทุหศาสนะก็ยิงศรสามดอกเจาะเข้าที่หน้าผากของเขา
Verse 37
सो5तिविद्धों बलवता तव पुत्रेण धन्विना । विरराज महाबाहु: सशृज्ञ इव पर्वतः
สัญชัยกล่าวว่า—แม้ถูกศรอันทรงกำลังซึ่งบุตรผู้เป็นนายธนูของท่านยิงออกจากคันศร แทงซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนบาดเจ็บสาหัส มหาพาหุปรติวินธยะก็ยังส่องประกายดุจภูผาที่มียอดเป็นมงกุฎ
Verse 38
दुःशासन तु समरे प्रतिविन्ध्यो महारथ: । नवश्ि: सायकैर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि:,तत्पश्चात् महारथी प्रतिविन्ध्यने समरभूमिमें दुःशासनको नौ बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे बींध डाला
สัญชัยกล่าวว่า—ท่ามกลางศึก มหารถีปรติวินธยะยิงศรเก้าดอกแทงดุศศาสนะ แล้วแทงซ้ำอีกด้วยศรเจ็ดดอก
Verse 39
तत्र भारत पुत्रस्ते कृतवान् कर्म दुष्करम् | प्रतिविन्ध्यहयानुग्रै: पातयामास सायकै:
สัญชัยกล่าวว่า—“ณ ที่นั้น โอ ภารตะ บุตรของท่านได้กระทำกิจอันยากยิ่ง ด้วยศรอันดุร้ายเขายิงม้าของปรติวินธยะให้ล้มลง”
Verse 40
सारथिं चास्य भल्लेन ध्वजं च समपातयत् | रथं च तिलशो राजन् व्यधमत् तस्य धन्विन:
สัญชัยกล่าวว่า—ด้วยศรภัลละเพียงดอกเดียว เขาฟันล้มสารถีของนักธนูผู้นั้นและโค่นธงชัยลง แล้วโอ พระราชา เขาทำลายรถศึกของผู้นั้นให้แตกเป็นเสี่ยงเล็กดุจเมล็ดงา
Verse 41
पताकाश्व सतूणीरा रश्मीन् योक्त्राणि च प्रभो । चिच्छेद तिलश: क्रुद्ध: शरै: संनतपर्वभि:
สัญชัยกล่าวว่า—โอ นายท่าน! ดุศศาสนะผู้เดือดดาลด้วยโทสะ ใช้ศรที่งอแน่นมีปม ตัดเป็นชิ้น ๆ ทั้งธงปัก รถม้า ตลับศร สายบังเหียน และสายรัดแอกของรถศึกของปรติวินธยะจนละเอียด
Verse 42
विरथ: स तु धर्मात्मा धनुष्पाणिरवस्थित: । अयोधयत् तव सुतं किरञ्शरशतान् बहून्
สัญชัยกล่าวว่า—แม้ไร้รถศึกแล้ว นักรบผู้ทรงธรรมผู้นั้นยังยืนหยัด คันศรอยู่ในมือ. เขาระดมยิงศรนับร้อยนับพันเข้าต่อสู้กับโอรสของท่าน.
Verse 43
क्षुरप्रेण धनुस्तस्य चिच्छेद तनयस्तव । अथैनं दशभिर्बाणैश्छिन्नधन्वानमार्दयत्,तब आपके पुत्रने एक क्षुरप्रसे प्रतिविन्ध्यका धनुष काट दिया और धनुष कट जानेपर उसे दस बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
สัญชัยกล่าวว่า—โอรสของท่านใช้ศรปลายคมดุจมีดตัดคันศรของเขาขาด. ครั้นเขาถูกตัดคันศรแล้ว ก็ถูกยิงซ้ำด้วยศรสิบดอกอย่างหนักหน่วง.
Verse 44
त॑ दृष्टवा विरथं तत्र भ्रातरो5स्य महारथा: । अन्ववर्तन्त वेगेन महत्या सेनया सह,उसे रथहीन हुआ देख उसके अन्य महारथी भाई विशाल सेनाके साथ बड़े वेगसे उसकी सहायताके लिये आ पहुँचे
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อเห็นเขาไร้รถศึกอยู่ ณ ที่นั้น เหล่าพี่น้องผู้เป็นมหารถีก็เร่งรุดด้วยความเร็ว พร้อมกองทัพใหญ่เข้ามาหนุนช่วย.
Verse 45
आप्लुत: स ततो यान॑ सुतसोमस्य भास्वरम् | धनुर्गह्ा महाराज विव्याध तनयं तव,महाराज! तब प्रतिविन्ध्य उछलकर सुतसोमके तेजस्वी रथपर जा बैठा और हाथमें धनुष लेकर आपके पुत्रको घायल करने लगा
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช! แล้วประติวินธยะก็โผนขึ้นสู่รถศึกอันรุ่งเรืองของสุตโสมะ. เขาคว้าคันศรขึ้นและเริ่มทำร้ายโอรสของท่าน.
Verse 46
ततस्तु तावका: सर्वे परिवार्य सुतं तव । अभ्यवर्तन्त संग्रामे महत्या सेनया वृता:,यह देख आपके सभी योद्धा आपके पुत्र दुःशासनको सब ओरसे घेरकर विशाल सेनाके साथ वहाँ युद्धके लिये डट गये
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นเห็นดังนั้น เหล่านักรบฝ่ายท่านทั้งหมดก็เข้าล้อมโอรสของท่านไว้รอบด้าน และด้วยกองทัพใหญ่คุ้มกัน จึงรุกกลับเข้าสู่สมรภูมิอีกครั้ง.
Verse 47
ततः प्रववृते युद्ध तव तेषां च भारत । निशीथे दारुणे काले यमराष्ट्रविवर्धनम्,भारत! तदनन्तर उस भयंकर निशीथकालमें आपके पुत्र और द्रौपदीपुत्रोंका घोर युद्ध आरम्भ हुआ, जो यमराजके राज्यकी वृद्धि करनेवाला था
แล้วต่อมา โอ ภารตะ! ในยามนิศีถะอันน่าสะพรึง—กลางดึก—ศึกอันดุเดือดก็อุบัติขึ้นระหว่างบุตรของท่านกับพวกเขา (บุตรของเทราปที) เป็นศึกที่มีแต่จะเพิ่มพูนอาณาจักรของพระยม เจ้าแห่งความตายเท่านั้น
Verse 167
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके अवसरपर अलगम्बुषका पराजयविषयक एक सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในโทรณปรวะ ในตอนฆ่า ฆโฏตกจะ ในวาระแห่งศึกยามราตรี บทที่หนึ่งร้อยหกสิบเจ็ด ว่าด้วยความพ่ายแพ้ของอลัมพุษะ ก็สิ้นสุดลง
Verse 168
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे शतानीकादियुद्धे5ष्टषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในโทรณปรวะ ในตอนฆ่า ฆโฏตกจะ ระหว่างศึกยามราตรี ตอนว่าด้วยการรบของศตานีกะและผู้อื่น บทที่หนึ่งร้อยหกสิบแปด ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
Whether valor requires continued resistance when resistance predictably worsens collective harm: the chapter frames a dharma-sankat between pride-driven confrontation and restraint-based compliance to protect the wider host.
Under certain conditions, the ethically superior action is controlled non-resistance: disciplined renunciation of aggression can be both morally coherent and strategically effective when a threat is designed to amplify against opposition.
No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-instruction is implicit in Kṛṣṇa’s procedural teaching that correct knowledge of an astra’s operating rule is itself protective within the epic’s broader dharma framework.
Ask anything about Adhyaya 170 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.