Adhyaya 142
सहदेव-राधेय-संग्रामः; शल्य-प्रभावः; अलम्बुस-निवर्तनम् (Sahadeva and Karṇa; Śalya’s pressure; Alambusa’s interception)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Command-phase engagements leading toward Droṇa’s fall)
Sañjaya reports that Sahadeva advances with the intent to reach Droṇa, but Karṇa (Vaikartana) checks him in battle. A close engagement unfolds: Sahadeva strikes Karṇa with multiple arrows; Karṇa counters with a dense volley, severs Sahadeva’s bow, kills his horses, and slays his charioteer, forcing Sahadeva to fight on foot. Sahadeva cycles through weapons—sword and shield, then a heavy mace, then a spear, and finally a chariot-wheel cast like an upraised wheel of time—each neutralized by Karṇa’s arrows. Pressed back and wounded, Sahadeva withdraws from the immediate fight. Karṇa approaches and addresses him with derisive counsel to avoid battling superior rathins and to go where Arjuna is engaged; crucially, Karṇa does not kill Sahadeva, explicitly grounded in remembrance of Kuntī’s words and his commitment to truthfulness. Sahadeva, distressed by wounds and the sting of Karṇa’s speech, retreats and mounts another chariot. The scene then shifts: Śalya (Madra king) overwhelms Virāṭa and kills Śatānīka; Virāṭa is badly pierced and evacuated, and the Pāṇḍava–Pāñcāla army breaks in flight under Śalya’s arrow-showers. Seeing the rout, Vāsudeva and Dhanaṃjaya move toward Śalya, but the rākṣasa Alambusa advances to intercept; Arjuna quickly defeats him, cuts his standard and disables key elements of his chariot, driving him off, then proceeds toward Droṇa’s vicinity while Kaurava troops fall in large numbers.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के सम्मुख संजय का वृत्तांत—अर्जुन क्रोध से भरा हुआ कौरव-सेना में घुस चुका है; वह सेना अश्वत्थामा और कर्ण की कठोर रक्षा-व्यवस्था में भी ‘अप्रवेश्य’ कही जाती है, फिर भी धनंजय उसे चीरता चला जा रहा है। → अर्जुन के इस प्रचंड प्रवेश से कौरव-पक्ष में शोक और आशंका की आग धधकती है—राजा-राजवाड़े और जयद्रथ-सहित योद्धा ‘ग्रस्त’ से दिखने लगते हैं। इसी उथल-पुथल में शिनिवंशी सात्यकि रथ से आगे बढ़कर भीम की दिशा में जाता है और कौरवों के एक प्रमुख रक्षक—अलम्बुष—से उसका घोर सामना होता है; साथ ही दुःशासन के दल भी तेजी से जुटते हैं। → अलम्बुष के प्रहारों से घायल होने पर भी सात्यकि अपनी गति और कौशल नहीं छोड़ता; वह तीव्र बाण-वर्षा से अलम्बुष के वेगवान अश्वों को चूर-चूर कर देता है और फिर शत्रु-पंक्ति को तोड़ते हुए दुःशासन के रथ-घोड़ों को अग्नि-सदृश बाणों से मार गिराता है—कौरव-रक्षा की एक कड़ी वहीं ढह जाती है। → अलम्बुष-वध के साथ सात्यकि का मार्ग खुलता है; कौरवों की त्वरित सहायता-टुकड़ियाँ भी इस धक्के से बिखरती हैं और अर्जुन के अभियान (जयद्रथ-वध की ओर) को अप्रत्यक्ष बल मिलता है। अध्याय का पटाक्षेप ‘अलम्बुष-वध’ के रूप में होता है। → अर्जुन अभी भी शत्रु-सेना के भीतर है और कर्ण-अश्वत्थामा की रक्षा-रेखा शेष है—अगला संघर्ष और अधिक उग्र होने वाला है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल १२५३ श्लोक हैं।) भीकम (2 अमान चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: सात्यकिद्वारा राजा अलम्बुषका और दुःशासनके घोड़ोंका वध धृतराष्ट्र रवाच अहन्यहनि मे दीप्त॑ यश: पतति संजय । हता मे बहवो योधा मन्ये कालस्य पर्ययम्
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า—“สัญชัย! วันแล้ววันเล่า เกียรติยศอันรุ่งเรืองของเรากลับร่วงโรยและหม่นมัวลง. นักรบของเราล้มตายไปมาก; เราถือว่านี่คือการผันแปรของกาลเวลาเอง.”
Verse 2
धनंजय: सुसंक्रुद्ध: प्रविष्टो मामकं बलम् | रक्षितं द्रौणिकर्णाभ्यामप्रवेश्यं सुरैरपि
สัญชัยกล่าวว่า—ธนัญชยะ (อรชุน) ผู้เดือดดาลด้วยโทสะอันรุนแรง ได้ฝ่าบุกเข้าสู่กองทัพของเรา ซึ่งอัศวัตถามาและกรรณะคุ้มกันไว้ เป็นกระบวนทัพที่แม้เหล่าเทพก็ยากจะล่วงล้ำเข้าไปได้
Verse 3
ताभ्यामूर्जितवीर्याभ्यामाप्यायितपराक्रम: । सहित: कृष्णभीमाभ्यां शिनीनामृषभेण च,महान् पराक्रमी श्रीकृष्ण और भीमसेन तथा शिनिप्रवर सात्यकिका साथ होनेसे अर्जुनका बल तथा पराक्रम और भी बढ़ गया है
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อมีวีรบุรุษผู้ทรงพลังทั้งสองอยู่เคียงข้าง กำลังและเดชแห่งศึกของอรชุนยิ่งทวีขึ้น เพราะเขามีพระศรีกฤษณะ ภีมเสน และสาตยกี ผู้เป็นดุจโคอุสุภะแห่งวงศ์ศินีร่วมไปด้วย
Verse 4
तदाप्रभूति मां शोको दहत्यग्निरिवाशयम् । ग्रस्तानिव प्रपश्यामि भूमिपालान् ससैन्धवान्
สัญชัยกล่าวว่า—นับแต่นั้นมา ความโศกก็เผาผลาญข้าดุจไฟที่เผาเชื้อเพลิงซึ่งเป็นที่อาศัยของมันเอง ข้าเห็นบรรดากษัตริย์ทั้งหลาย พร้อมด้วยเจยทรถราชาแห่งสินธุ ประหนึ่งถูกกาลกลืนลงสู่ปากแห่งความตายแล้ว
Verse 5
अप्रियं सुमहत् कृत्वा सिन्धुराज: किरीटिन: । चक्षुविषयमापन्न: कथं जीवितमाप्लनुयात्,सिंधुराज जयद्रथ किरीटधारी अर्जुनका महान् अप्रिय करके जब उनकी आँखोंके सामने आ गया है, तब कैसे जीवित रह सकता है?
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อกษัตริย์แห่งสินธุคือเจยทรถได้ก่อความผิดอันใหญ่หลวงต่ออรชุนผู้สวมมงกุฎ แล้วมาปรากฏอยู่ในสายตาของเขา จะมีทางใดเล่าที่จะรอดชีวิตได้?
Verse 6
अनुमानाच्च पश्यामि नास्ति संजय सैन्धव: । युद्ध तु तद् यथावृत्तं तन्ममाचक्ष्व तत्त्तत:ः
ธฤตราษฏร์กล่าวว่า—“สัญชัย! จากเค้าลางและการคาดคะเน ข้าเห็นว่าเจยทรถชาวสินธุหาได้มีชีวิตอยู่ไม่ บัดนี้จงเล่าให้ข้าฟังตามจริง—ดังที่เกิดขึ้น—ว่าศึกนั้นดำเนินไปอย่างไร ทีละขั้นตอน”
Verse 7
यश्च विक्षोभ्य महतीं सेनामालोड्य चासकृत् । एक: प्रविष्ट: संक्रुद्धो नलिनीमिव कुज्जर:
สัญชัยกล่าวว่า “สัญชัย! ดุจช้างใหญ่ย่างลงสู่สระที่เต็มด้วยดอกบัว ฉันใด วีรบุรุษแห่งวงศ์วฤษณิ คือ สาตยกี เมื่อเดือดดาล ก็เพียงลำพังพุ่งเข้าสู่กองทัพมหึมาของเรา ทำให้ปั่นป่วนอลหม่าน และกวาดกวนทะลวงผ่านแนวทัพครั้งแล้วครั้งเล่าจนเข้าไปถึงกลางกองทัพ ฉันนั้น จงพรรณนาว่าเขารบด้วยความมุ่งมั่นเพียงใดเพื่อธนัญชัย (อรชุน) เพราะท่านชำนาญในการเล่าเหตุการณ์”
Verse 8
तस्य मे वृष्णिवीरस्य ब्रूहि युद्धं यथातथम् । धनंजयार्थे यत्तस्य कुशलो हासि संजय
จงเล่าให้เราฟังตามที่เกิดขึ้นจริงถึงศึกของวีรบุรุษแห่งวฤษณินั้น และจงพรรณนาให้ถูกต้องว่าเขาเพียรพยายามเพื่อธนัญชัย (อรชุน) อย่างไรเถิด สัญชัย เพราะท่านชำนาญในการเล่าเรื่องราว
Verse 9
संजय उवाच तथा तु वैकर्तनपीडितं त॑ भीम॑ प्रयान्तं पुरुषप्रवीरम् । समीक्ष्य राजन् नरवीरमध्ये शिनिप्रवीरो$नुययौ रथेन
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นเห็นภีมะ—ยอดวีรบุรุษในหมู่มนุษย์—กำลังมุ่งหน้าไปหาอรชุนแต่ถูกไวกรตนะ (กรรณะ) คุกคามรบกวน วีรเอกแห่งสายศินิ คือ สาตยกี จึงขับรถศึกติดตามไปท่ามกลางหมู่นักรบ เพื่อเกื้อหนุนภีมะ”
Verse 10
नदन् यथा वज्रधरस्तपान्ते ज्वलन् यथा जलदान्ते च सूर्य: । निष्नन्नमित्रान् धनुषा दृढेन स कम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम्
ดุจอินทร์ผู้ทรงวัชระคำรามในปลายฤดูร้อน และดุจสุริยะที่ลุกโชติช่วงเมื่อหมู่เมฆสลาย สาตยกีก็คำรามพลุ่งพล่านด้วยเดช ใช้คันศรอันมั่นคงสังหารศัตรู จนกองทัพของโอรสท่านสั่นสะท้าน
Verse 11
त॑ यान्तमश्वै रजतप्रकाशै- रायोधने वीरवरं नदन्तम् | नाशवनुवन् वारयितु त्वदीया: सर्वे रथा भारत माधवाग्रयम्
โอ้ภารตะ! ในสนามรบ สาตยกี—วีรเอกแห่งวฤษณิ ผู้เป็นยอดแห่งสายมาธวะ—เคลื่อนทัพไปพร้อมม้าศึกส่องประกายดุจเงินและเสียงโห่ร้องกึกก้อง แม้เหล่านักรบรถศึกฝ่ายท่านทั้งหมดรวมกัน ก็ยังไม่อาจสกัดหรือหยุดยั้งเขาได้
Verse 12
अमर्षपूर्णस्त्वनिवृत्तयोधी शरासनी काज्चनवर्मधारी । अलम्बुष: सात्यकिं माधवाग्रय- मवारयद् राजवरो5भिपत्य
ครั้นนั้น อลัมพุษะ ผู้เป็นราชชั้นเลิศ มิรู้จักหันหลังให้ศึก สวมเกราะทองและถือคันศร ครั้นโทสะท่วมท้น ก็พุ่งเข้ามาเบื้องหน้า พลันขวางสาตยกี วีรบุรุษใหญ่แห่งวงศ์มธุไว้
Verse 13
तयोरभूद् भारत सम्प्रहारो यथाविधो नैव बभूव कश्ित् | प्रेक्षनत एवाहवशोभिनौ तौ योधास्त्वदीयाक्ष् परे च सर्वे
สัญชัยกล่าวว่า—โอ้ ภารตะ! การปะทะของคนทั้งสองนั้นเป็นเช่นที่ไม่เคยมีศึกใดเสมอเหมือนมาก่อน โอ้ ผู้เป็นความชื่นใจแห่งวงศ์ภารตะ! เหล่านักรบทั้งฝ่ายท่านและฝ่ายศัตรูต่างยืนมองสองวีรบุรุษนั้น ผู้รุ่งเรืองด้วยสง่าราศีแห่งสนามรบ
Verse 14
आविध्यदेनं दशभ्रि: पृषत्कै- रलम्बुषो राजवर: प्रसहा । अनागतानेव तु तान् पृषत्कां- श्रिच्छेद बाणै: शिनिपुजड्रवो5डपि
สัญชัยกล่าวว่า—อลัมพุษะ ราชชั้นเลิศ ใช้กำลังยิงศรสิบดอกใส่เขา (สาตยกี) แต่สาตยกี ผู้เป็นยอดแห่งชินี ตัดศรเหล่านั้นเสียทั้งหมดด้วยศรของตน ก่อนที่มันจะมาถึงตัว
Verse 15
पुनः स बाणैस्त्रिभिरग्निकल्पै- राकर्णपूर्णनिशितै: सपुड्खै: । विव्याध देहावरणं विदार्य ते सात्यकेराविविशु: शरीरम्
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วเขายิงซ้ำใส่สาตยกีด้วยศรสามดอก อันลุกโพลงดุจไฟ คมกริบ ง้างเต็มแรงถึงข้างหู และมีขนศรครบถ้วน ศรเหล่านั้นฉีกเกราะของสาตยกีและแทงลึกเข้าสู่กาย
Verse 16
तै: कायमस्याग्न्यनिलप्र भावै- विंदार्य बाणैर्निश्तिज्वलद्धि: | आजसघ्निवांस्तान् रजतप्रकाशा- नश्नांक्षतुर्भिश्चतुर: प्रसहा
สัญชัยกล่าวว่า—ด้วยศรอันลุกโชติช่วง คมกริบ มีฤทธิ์ดุจไฟและลม อลัมพุษะฉีกกายสาตยกีให้บาดเจ็บ แล้วด้วยศรอีกสี่ดอกก็ฟันแทงม้าทั้งสี่ของสาตยกี ซึ่งส่องประกายดุจเงิน ให้บาดเจ็บโดยฉับพลัน
Verse 17
तथा तु तेनाभिहतस्तरस्वी नप्ता शिनेशक्षुक्रधरप्रभाव: । अलम्बुषस्योत्तमवेगवद्धि- रश्वांश्षतुर्भि्निजघान बाणै:
แม้ถูกอลัมพุษะโจมตีจนบาดเจ็บ สาตยกีผู้ว่องไว—หลานแห่งศินิ ผู้รุ่งเรืองด้วยเดชดุจผู้ถือวัชระ—ก็ตอบโต้ด้วยความฉับไวอันมีวินัย ยิงศรสี่ดอกอย่างแม่นยำ สังหารม้าทั้งสี่ของอลัมพุษะลง
Verse 18
अथास्य सूतस्य शिरो निकृत्य भल्लेन कालानलसंनिभेन । सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं निचकर्त देहात्
แล้วเขาใช้ศรภัลละที่ลุกโพลงดุจไฟแห่งกาล ตัดศีรษะสารถีเสีย จากนั้นยังฟันให้หลุดจากกายซึ่งใบหน้าที่ประดับตุ้มหู ส่องสว่างดุจจันทร์เพ็ญ ให้ร่วงลง
Verse 19
निहत्य त॑ पार्थिवपुत्रपौत्र संख्ये यदूनामृषभः प्रमाथी । ततोडन्वयादर्जुनमेव वीर: सैन्यानि राजंस्तव संनिवार्य
ข้าแต่พระราชา ครั้นสาตยกี วีรบุรุษผู้เป็นยอดแห่งยทุ ผู้บดขยี้ศัตรู ได้สังหารอลัมพุษะในสนามรบ—ผู้ประหนึ่งบุตรและหลานท่ามกลางกษัตริย์—แล้ว เขาก็สกัดกองทัพของพระองค์ไว้ ก่อนจะติดตามอรชุนเพียงผู้เดียวต่อไป
Verse 20
लि शी जं 7४ 2 है ब >चस शी] ॥ १४ 2 ४ हा > & 200 / है ४ 5 + कं | 232: ९ अन्वागतं वृष्णिवीरं समीक्ष्य तथारिमध्ये परिवर्तमानम् । घ्नन्तं कुरूणामिषुभिर्बलानि पुन: पुनर्वायुमिवा भ्रपूगान्
เมื่อเห็นวีรบุรุษแห่งวฤษณิ คือสาตยกี มาถึงและเคลื่อนไหวอยู่ท่ามกลางข้าศึก สังหารกำลังกุรุด้วยศรครั้งแล้วครั้งเล่า—ดุจลมที่พัดกระจายหมู่เมฆซ้ำแล้วซ้ำเล่า—เหล่านักรบเอกของทุรโยธนะ นำโดยทุศาสนะ ก็พร้อมใจกันพุ่งเข้าล้อมเพื่อโถมทับเขา
Verse 21
ततो<5वहन् सैन्धवा: साधुदान्ता गोक्षीरकुन्देन्दुहिमप्रकाशा: । सुवर्णजालावतता: सदश्वा यतो यत: कामयते नृसिंह:
ครั้นนั้น ม้าแห่งแคว้นสินธุซึ่งฝึกดี งาม และเชื่องนัก—สว่างดุจน้ำนม ดอกมะลิขาว จันทร์ และหิมะ อีกทั้งคลุมด้วยตาข่ายทอง—พานรสิงห์สาตยกีไปยังทุกแห่งตามที่เขาปรารถนา
Verse 22
अथात्मजास्ते सहिताभिपेतु- रन्ये च योधास्त्वरितास्त्वदीया: । कृत्वा मुखं भारत योधमुख्यं दुःशासन त्वत्सुतमाजमीढ
สัญชัยกล่าวว่า— ครั้นแล้วบุตรทั้งหลายของท่าน พร้อมด้วยนักรบฝ่ายท่านอื่น ๆ ก็เร่งรุดกรูกันเข้ามาโดยพลัน โอ ภารตะ โอ เชื้อสายอชมีฑะ! เขาทั้งหลายยกทุศศาสนะ บุตรของท่าน ผู้เป็นยอดนักรบ ขึ้นเป็นแนวหน้า แล้วรวมกำลังเข้าประดังใส่ไศเนยะ สาตยกีโดยพร้อมเพรียง
Verse 23
ते सर्वतः सम्परिवार्य संख्ये शैनेयमाजघ्नुरनीकसाहा: । स चापि तान् प्रवर: सात्वतानां न्यवारयद् बाणजालेन वीर:
สัญชัยกล่าวว่า— เหล่านักรบผู้ทนทานต่อการโจมตีของกระบวนทัพใหญ่ ๆ ได้ ล้อมไศเนยะ (สาตยกี) ไว้ทุกทิศในกลางศึกแล้วเข้าฟันแทง แต่สาตยกีผู้กล้า ผู้เป็นยอดแห่งสาตตวะ ก็สกัดกั้นมิให้รุกคืบ ด้วยข่ายศรอันหนาแน่น
Verse 24
निवार्य तांस्तूर्णममित्रघाती नप्ता शिने: पत्रिभिरग्निकल्पै: । दुःशासनस्याभिजघान वाहा- नुद्यम्य बाणासनमाजमीढ
สัญชัยกล่าวว่า— ครั้นสกัดพวกนั้นไว้ได้โดยฉับพลัน ผู้ปราบศัตรูผู้เป็นหลานของศินี ก็ยกคันศรขึ้น แล้วด้วยศรมีขนปีกอันลุกโพลงดุจไฟ ได้ยิงสังหารม้าศึกของทุศศาสนะให้ล้มลง
Verse 25
अजमीढनन्दन! उन सबको रोककर शत्रुघाती शिनिपौत्र सात्यकिने तुरंत ही धनुष उठाकर अग्निके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा दुःशासनके घोड़ोंको मार डाला ।।
สัญชัยกล่าวว่า— โอ เชื้อสายอชมีฑะ! ครั้นสกัดพวกนั้นทั้งหมดไว้ได้แล้ว สาตยกีผู้ปราบศัตรู ผู้เป็นหลานของศินี ก็ยกคันศรขึ้นโดยฉับไว และด้วยศรอันรุ่งโรจน์ดุจเปลวไฟ ได้ยิงม้าศึกของทุศศาสนะให้ล้มลง ครั้นแล้วในท่ามกลางศึก อรชุนก็เปี่ยมด้วยความยินดี และพระกฤษณะเอง เมื่อทอดพระเนตรเห็นสาตยกีผู้เป็นยอดบุรุษปรากฏอยู่ในสนามรบ ก็ทรงปลาบปลื้มยิ่งนัก
Verse 139
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेन और कर्णका युद्धविषयक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในโทรณปรวะ ในตอนว่าด้วยการสังหารชัยทรถ บทที่หนึ่งร้อยสามสิบเก้า อันกล่าวถึงยุทธะระหว่างภีมเสนกับกรรณะ ก็สิ้นสุดลง
Verse 140
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे चत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अलग्बुषवधविषयक एक सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ดังนี้แล ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปัรวะ ภาคชัยทรถวธะ บทที่หนึ่งร้อยสี่สิบ อันว่าด้วยการสังหารอลัมพุษะ ได้สิ้นสุดลงแล้ว”
Frequently Asked Questions
Karṇa gains a decisive advantage over Sahadeva but refrains from killing him; the dilemma is whether battlefield opportunity overrides prior ethical commitment—resolved here by Karṇa’s adherence to Kuntī’s instruction and his satya-saṃdhi.
The episode illustrates that agency in conflict is not only technical (weapon-skill) but also normative: remembered obligations and truth-keeping can function as higher-order constraints that redirect outcomes even amid extreme pressure.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-significance is narrative-ethical, showing how vow and kin-linked obligation operate as causal determinants within the war’s karmic and strategic texture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.