Adhyaya 137
Chapter 137: Yuyudhāna (Sātyaki) Slays Somadatta; Yudhiṣṭhira Redirected from Droṇa
Upa-parva: Somadatta-vadha (Yuyudhāna–Somadatta Duel Episode)
Sañjaya narrates how Sātyaki, seeing Somadatta advancing with a great bow, orders his charioteer to drive directly at him and declares he will not retreat without killing the enemy. A high-velocity chariot duel follows: both warriors shower arrows, cut each other’s weapons and emblems, and maneuver in tight chariot-circles. Somadatta severs Sātyaki’s bow; Sātyaki quickly replaces it, cuts Somadatta’s standard, and later breaks Somadatta’s bow and strikes him heavily. Bhīma intervenes to support Sātyaki, hurling a massive iron club (parigha), which Somadatta cleaves mid-flight. Sātyaki then escalates decisively—cutting Somadatta’s bow, killing his horses, and beheading the charioteer—before releasing a fierce, fire-like arrow that pierces Somadatta’s chest, causing his death. Kaurava warriors respond with a concentrated counter-attack on Sātyaki. Observing Sātyaki being covered by arrows, Yudhiṣṭhira advances with a large force against Droṇa’s formation; Droṇa counters aggressively, striking Arjuna and cutting Yudhiṣṭhira’s standard and bow. Yudhiṣṭhira retaliates with a thousand arrows, briefly stunning Droṇa, who then deploys the Vāyavya weapon; Arjuna checks it with a counter-weapon. Vāsudeva advises Yudhiṣṭhira to cease pursuing Droṇa directly and instead redeploy toward Duryodhana’s sector where Bhīma is engaged; Yudhiṣṭhira accepts and moves swiftly, while Droṇa continues pressing the Pāṇḍava-Pāñcāla forces as night approaches.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र खेद और आत्मग्लानि से संजय से पूछते हैं—जिस भीमसेन को रोकने का दुर्योधन ने घमंड किया था, वही अब उनके कुल पर प्रलय बनकर कैसे टूट पड़ा? → धृतराष्ट्र दुर्योधन की पुरानी डींगें स्मरण करते हैं—कर्ण के भरोसे, दुःशासन के साथ, कृष्ण सहित पाण्डवों को जीत लेने की बार-बार की गई घोषणा। पर युद्धभूमि में वही भरोसा दरकता दिखता है: भीम का वेग इन्द्र के वज्रधारी हाथ के सामने खड़े दानव-सा असहाय कर देता है। → भीमसेन के सम्मुख कौरव-वीरों की असमर्थता निर्णायक रूप से उभरती है—कर्ण का पराजित होकर रथहीन होना और धृतराष्ट्र का यह निष्कर्ष कि ‘बडवानल के मुख से भी बचा जा सकता है, पर भीममुख के सामने से नहीं’। → धृतराष्ट्र दुर्योधन की ‘खोटी बुद्धि’ और कृष्ण की सलाह न मानने को विनाश का मूल मानते हैं; अपने पुत्र को आत्मापराध से जलता हुआ देखते हैं और कौरव-पक्ष की नैतिक-रणनीतिक पराजय स्वीकारते हैं। → भीम की अजेयता स्वीकार हो जाने के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—दुर्योधन अब किस उपाय से अपने टूटते मनोबल और बिखरती सेना को संभालेगा?
Shlokas
Verse 1
अपन क्ाा बछ। अकाल पजञ्चत्रिशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: धृतराष्ट्रका खेदपूर्वक भीमसेनके बलका वर्णन और अपने पुत्रोंकी निन्दा करना तथा भीमके द्वारा दुर्मरषण आदि धृतराष्ट्रके पाँच पुत्रोंका वध धृतराष्ट उवाच दैवमेव पर मन््ये धिक् पौरुषमनर्थकम् । यत्राधिरथिरायत्तों नातरत् पाण्डवं रणे
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “สัญชัย! เราถือว่าพรหมลิขิตเท่านั้นเป็นใหญ่ ความเพียรของมนุษย์ช่างไร้ผล—น่าติเตียนยิ่งนัก เพราะแม้กรรณะ บุตรแห่งอธิรถะ จะทุ่มเทพยายามเพียงใด ก็ยังไม่อาจข้ามพ้นภีมะผู้เป็นปาณฑพในสนามรบได้”
Verse 2
कर्ण: पार्थान् सगोविन्दान् जेतुमुत्सहते रणे । न च कर्णसमं योधं लोके पश्यामि कठ्चन
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “กรรณะมีใจฮึกเหิมในสนามรบที่จะพิชิตบุตรทั้งหลายของกุนตีพร้อมทั้งโควินทะ (กฤษณะ) และในโลกนี้เรามิได้เห็นนักรบผู้ใดเสมอด้วยกรรณะเลย”
Verse 3
इति दुर्योधनस्याहमश्रौषं जल्पतो मुहुः । कर्णो हि बलवान् शूरो दृढ्धन्वा जितक्लम:
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “เรามักได้ยินทุรโยธน์กล่าวเช่นนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะกรรณะนั้นแท้จริงทรงพลังและกล้าหาญ—คันธนูมั่นคง และเป็นผู้ชนะความอ่อนล้า”
Verse 4
इति मामब्रवीत् सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा । वसुषेणसहायं मां नाल॑ं देवाडपि संयुगे
ธฤตราษฏระตรัสว่า “โอ้ สุตะ! กาลก่อน ทุรโยธนะผู้ปัญญาทึบได้กล่าวแก่เราดังนี้ว่า ‘แม้มีวสุเสณะ (กรรณะ) เป็นสหาย ข้าก็มิอาจเสมอเทวะทั้งหลายได้ในสนามรบ’”
Verse 5
कि नु पाण्डुसुता राजन् गतसत्त्वा विचेतस: । इस प्रकार दुर्योधनके मुँहसे मैंने बारंबार सुना है। सूत! मूर्ख दुर्योधनने पहले मुझसे यह भी कहा था कि “कर्ण बलवान शूरवीर
ธฤตราษฏระตรัสว่า “โอ้ ราชา! บุตรแห่งปาณฑุจะมีค่าอันใด—เมื่อสิ้นกำลังใจและจิตก็หลงสับสน?” เราได้ยินถ้อยคำนี้จากปากทุรโยธนะครั้งแล้วครั้งเล่า—ความโอหังอันเกิดจากความหลงของเขาว่า กรรณะนั้นทรงพลัง กล้าหาญ เป็นนายธนูมั่นคง และชนะความเหน็ดเหนื่อยในศึก; และว่า “เมื่อกรรณะอยู่เคียงข้า แม้เทวะทั้งหลายก็ไม่อาจปราบข้าในสนามรบได้ แล้วปาณฑพผู้ไร้กำลังและไร้ปัญญาจะทำอันใดแก่ข้าได้?”
Verse 6
अहो दुर्मुखमेवैकं युद्धानामविशारदम्
อนิจจา! ผู้เดียวที่ไม่ชำนาญศิลปะแห่งสงครามคือทุรมุขเท่านั้น
Verse 7
अश्वत्थामा मद्रराज: कृप: कर्णश्व॒ संगता:
ธฤตราษฏระตรัสว่า “อัศวัตถามา ราชาแห่งมทระ กฤปะ และกรรณะ ได้มาชุมนุมพร้อมกันแล้ว”
Verse 8
ते5पि चास्य महाघोरं बल॑ नागायुतोपमम्
ธฤตราษฏระตรัสว่า “พวกเขาเองก็รู้ถึงกำลังอันน่าสะพรึงยิ่งของเขา—ประหนึ่งหมื่นเชือกช้าง—และรู้ถึงความมุ่งมั่นอันดุเดือดกับวีรภาพของเขา เมื่อรู้จักพละกำลัง ความกล้าหาญ และความพิโรธของเขาแล้ว เขาทั้งหลายจะยั่วยุให้ภีมเสนะ—ผู้กระทำการโหดร้ายดุจยมะ กาละ และอันตกะ—กริ้วกราดใส่ตนเองในสนามรบได้อย่างไร?”
Verse 9
जानन्तो व्यवसायं च क्रूरं मारुततेजस: । किमर्थ क्रूरकर्माणं यमकालान्तकोपमम्
ทั้งที่รู้ถึงปณิธานอันดุเดือดของโอรสมารุตผู้ทรงเดช เหตุใดพวกเขาจึงยั่วยุผู้กระทำกรรมอันโหดร้ายนั้น ผู้ประหนึ่งยมราช—ผู้เป็นความตายยามกาลสิ้นสุด?
Verse 10
कर्णस्त्वेको महाबाहु: स्वबाहुबलदर्पित:
กรรณะเพียงผู้เดียว—มหาพาหุผู้นั้น—หลงระเริงด้วยทิฐิในกำลังแขนของตนเอง
Verse 11
यो5जयत् समरे कर्ण पुरंदर इवासुरम्
ผู้ซึ่งพิชิตกรรณะในสมรภูมิ—ดุจดังปุรันทร (อินทรา) เคยปราบอสูร
Verse 12
नस पाण्डुसुतो जेतुं शक्य: केनचिदाहवे । जिन्होंने समरांगणमें असुरोंपर विजय पानेवाले देवराज इन्द्रके समान कर्णको पराजित कर दिया, उन पाण्डुपुत्र भीमसेनको कोई भी युद्धमें जीत नहीं सकता ।।
โอรสแห่งปาณฑุผู้นั้น ไม่มีผู้ใดพิชิตได้ในสนามรบ ผู้ซึ่งในสมรภูมิได้ปราบกรรณะ—ผู้ดุจอินทรา เทวราชผู้เลื่องชื่อว่าพิชิตอสูร—ปาณฑพภีมเสนผู้นั้น ไม่มีนักรบใดเอาชนะได้ เขาเพียงผู้เดียวบดขยี้โทรณะแล้วบุกฝ่าเข้าสู่กองทัพของเรา
Verse 13
को हि संजय भीमस्य स्थातुमुत्सहतेडग्रत:
บอกเถิด สัญชัย—ผู้ใดเล่าจะกล้ายืนเผชิญหน้าภีมะ?
Verse 14
प्रेतराजपुरं प्राप्प निवर्तेतापि मानव:
แม้ไปถึงนครของพระยมแล้ว มนุษย์ก็ยังอาจหวนกลับได้
Verse 15
पतड्जा इव वह्रिं ते प्राविशन्नल्पचेतस:
คนของเจ้าผู้มีปัญญาน้อยพุ่งเข้าไปในกองเพลิงดุจแมลงเม่า
Verse 16
यत् तत् सभायां भीमेन मम पुत्रवधाश्रयम्
เมื่อระลึกถึงคำปฏิญาณที่ภีมะเคยประกาศในท้องพระโรงต่อหน้าชาวกุรุทั้งหลาย ว่าจะสังหารบุตรของเรา และเมื่อเห็นกรรณะพ่ายแพ้แล้ว ทุศาสนะพร้อมพี่น้องย่อมถอยห่างจากภีมะด้วยความหวาดกลัวเป็นแน่
Verse 17
उक्त संरम्भिणोग्रेण कुरूणां शृण्वतां तदा । तन्नूनमभिसंचिन्त्य दृष्टवा कर्ण च निर्जितम्
เมื่อถ้อยคำอันดุดันและพลุ่งพล่านนั้นถูกกล่าวต่อหน้าชาวกุรุ ครั้นใคร่ครวญถึงมันแล้ว เขาย่อมเห็นกรรณะเป็นผู้พ่ายแพ้
Verse 18
यश्व संजय दुर्बुद्धिरब्रवीत् समितौ मुहुः
หรือไม่เช่นนั้น สัญชัย คนผู้มีปัญญาทรามผู้นั้นกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าอะไรในสภาสงคราม?
Verse 19
स नूनं॑ विरथं दृष्टवा कर्ण भीमेन निर्जितम्
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “แท้จริง เมื่อเห็นกรรณะถูกทำให้ไร้รถศึกและพ่ายแพ้แก่ภีมะ ใจเราย่อมหวั่นไหวนัก”
Verse 20
दृष्टवा भ्रातृन् हतान् संख्ये भीमसेनेन दंशितान्
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “เมื่อเห็นพี่น้องของเราถูกสังหารในสนามรบ—ถูกภีมเสนฉีกกระชากจนแหลกสลาย—…”
Verse 21
को हि जीवितमन्विच्छन् प्रतीपं पाण्डवं व्रजेत्
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “ผู้ใดปรารถนาจะรักษาชีวิตไว้ ผู้นั้นจะไปขัดขวางปาณฑพได้อย่างไร?”
Verse 22
भीम॑ भीमायुध॑ क्रुद्धं साक्षात् कालमिव स्थितम् । अपने जीवनकी इच्छा रखनेवाला कौन पुरुष क्रोधमें भरकर साक्षात् कालके समान खड़े हुए भयानक अस्त्र-शस्त्रधारी पाण्डुपुत्र भीमसेनके विरुद्ध युद्धमें जा सकता है ।।
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “ภีม ผู้ถืออาวุธน่าสะพรึง โกรธเกรี้ยวลุกโชน ยืนดุจพระกาลเอง—ผู้ใดใคร่ชีวิตจะกล้าออกไปรบต้านเขา? แม้มนุษย์ที่ตกอยู่กลางไฟวฑวามุขะ (ไฟสมุทร) ยังอาจรอดได้บ้าง; แต่ต่อหน้าเขา ใครเล่าจะยืนหยัดได้?”
Verse 23
न पार्था न च पञज्चाला न च केशवसात्यकी
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “โอ สุตะ! มิใช่บุตรแห่งปฤถา มิใช่ชาวปัญจาลา มิใช่เกศวะหรือสาตยกี—เมื่อโกรธในสนามรบแล้ว พวกเขาไม่รู้จักการไว้ชีวิตศัตรูเลย อนิจจา! ชีวิตบุตรของเราตกอยู่ในมหันตภัยยิ่งนัก”
Verse 24
जानते युधि संरब्धा जीवितं परिरक्षितुम् । अहो मम सुतानां हि विपन्नं सूत जीवितम्
ธฤตราษฏระตรัสว่า “เมื่อเดือดดาลในสนามรบ พวกเขาไม่รู้จักเว้นชีวิตผู้ใดเลย โอ้ สุทา! ชีวิตของบุตรทั้งหลายของเราตกอยู่ในหายนะอันใหญ่หลวงแล้ว”
Verse 25
संजय उवाच यस्त्वं शोचसि कौरव्य वर्तमाने महाभये । त्वमस्थ जगतो मूलं विनाशस्य न संशय:
สัญชัยกล่าวว่า “โอ กษัตริย์เชื้อสายกุรุ! เมื่อความหวาดกลัวอันใหญ่หลวงนี้มาถึงแล้ว การนั่งจมอยู่ในความโศกไม่สมควรเลย ไม่มีข้อสงสัย—ท่านเองคือรากเหง้าแห่งความพินาศของโลกนี้”
Verse 26
स्वयं वैरं महत् कृत्वा पुत्राणां वचने स्थित: । उच्यमानो न गृल्लीषे मर्त्य: पथ्यमिवौषधम्
สัญชัยกล่าวว่า “เพราะยืนตามถ้อยคำของบุตรทั้งหลาย ท่านเองได้วางรากฐานแห่งความอาฆาตใหญ่หลวงนี้ และเมื่อผู้คนกล่าวเตือนเพื่อยุติมัน ท่านกลับไม่รับฟัง—ดุจมนุษย์ใกล้ความตายที่ปฏิเสธโอสถอันเป็นประโยชน์”
Verse 27
स्वयं पीत्वा महाराज कालकूटं सुदुर्जरम् । तस्येदानीं फल कृत्स्नमवाप्लुहि नरोत्तम,नरश्रेष्ठ महाराज! जिसको पचाना अत्यन्त कठिन है, उस कालकूट विषको स्वयं पीकर अब उसके सारे परिणामोंको आप ही भोगिये
สัญชัยกล่าวว่า “โอ มหาราชผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์! ท่านได้ดื่มพิษกาลกูฏอันย่อยยากด้วยตนเอง บัดนี้ท่านจงรับผลของมันทั้งหมดเถิด”
Verse 28
यत् तु कुत्सयसे योधान् युध्यमानान् महाबलान् । तत्र ते वर्तयिष्यामि यथा युद्धमवर्तत
การตำหนินักรบผู้มีกำลังยิ่งซึ่งกำลังรบอยู่นั้นไม่สมควร บัดนี้เราจักเล่าให้ท่านฟังตามจริงว่า ณ ที่นั้นสงครามดำเนินไปอย่างไร—จงสดับเถิด
Verse 29
दृष्टवा कर्ण तु पुत्रास्ते भीमसेनपराजितम् । नामृष्यन्त महेष्वासा: सोदर्या: पजडच भारत,भरतनन्दन! कर्णको भीमसेनसे पराजित हुआ देख आपके पाँच महाधनुर्थर पुत्र जो परस्पर सगे भाई थे, सह न सके
ครั้นเห็นกรรณะพ่ายแก่ภีมเสน บุตรทั้งห้าของท่าน—มหาธนูผู้เป็นพี่น้องร่วมสายโลหิต—ก็ทนความอัปยศนั้นมิได้
Verse 30
दुर्मर्षणो दुःसहश्न दुर्मदो दुर्धरो जय: । पाण्डवं चित्रसंनाहास्तं प्रतीपमुपाद्रवन्
ทั้งห้านั้นมีนามว่า ทุรมรษณะ ทุหสหะ ทุรมทะ ทุรธระ และชยะ; สวมเกราะอันวิจิตรโอฬาร แล้วพากันกรูกระหน่ำเข้าจู่โจมศัตรูคือภีมเสน โอรสแห่งปาณฑุ
Verse 31
ते समन्तान्महाबाहुं परिवार्य वृकोदरम् । दिश: शरै: समावृण्वन् शलभानामिव व्रजै:,उन्होंने महाबाहु भीमसेनको चारों ओरसे घेरकर टिड्डीदलोंके समान अपने बाणसमूहोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित कर दिया
เขาทั้งหลายล้อมมหาพาหุวฤโกทรไว้ทุกทิศ แล้วระดมยิงศรปกคลุมทั่วสารทิศ ดุจฝูงตั๊กแตนพากันคลุ้มฟ้า
Verse 32
आगच्छतस्तान् सहसा कुमारान् देवरूपिण: । प्रतिजग्राह समरे भीमसेनो हसन्निव,उन देवतुल्य राजकुमारोंको सहसा देख समरभूमिमें भीमसेनने हँसते हुए-से उनका आघात सहन किया
เมื่อเหล่ากุมารผู้รุ่งเรืองดุจเทพยดาพากันพุ่งเข้ามาโดยฉับพลัน ภีมเสนในสนามรบก็รับมือและทานทนการโจมตีนั้น ราวกับหัวเราะเยาะอยู่
Verse 33
तव दृष्टवा तु तनयान् भीमसेनपुरोगतान् । अभ्यवर्तत राधेयो भीमसेनं महाबलम्,आपके पुत्रोंको भीमसेनके सामने गया हुआ देख राधानन्दन कर्ण पुनः महाबली भीमसेनका सामना करनेके लिये आ पहुँचा
ครั้นเห็นบุตรของท่านยืนประจันหน้าโดยมีภีมเสนอยู่เบื้องหน้า ราเธยะ (กรรณะ) ก็หันกลับมาอีกครั้ง แล้วรุดเข้าประเชิญมหาพลภีมเสน
Verse 34
विसृजन् विशिखांस्तीक्ष्णान् स्वर्णपुड्खाज्छिलाशितान् । तं॑ तु भीमो5भ्ययात् तूर्ण वार्यमाण: सुतैस्तव
สัญชัยกล่าวว่า “เขายิงศรคมกริบ ปักขนทอง และลับคมดุจหิน ปล่อยออกมาเป็นห่าฝนศร แต่ภีมะ แม้ถูกบุตรของท่านขัดขวาง ก็ยังพุ่งตรงไปอย่างรวดเร็ว มุ่งจะเข้าประจัญบานกับกรรณะ”
Verse 35
कुरवस्तु ततः कर्ण परिवार्य समन्तत: । अवाकिरन् भीमसेनं शरै: संनतपर्वभि:,तब उन कौरवोंने कर्णको चारों ओरसे घेरकर भीमसेनपर झुकी हुई गाँठवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
แล้วเหล่ากุรุ (คุรพ) ก็ล้อมกรรณะไว้รอบด้านประหนึ่งวงคุ้มกัน และเริ่มโปรยห่าศรใส่ภีมเสนด้วยศรที่มีปมข้อโค้งต่ำลง
Verse 36
तान् बाणै: पञ्चविंशत्या साशथ्वान् राजन् नरर्षभान् | ससूतान् भीमधनुषो भीमो निन््ये यमक्षयम्
ข้าแต่พระราชา ภีมะผู้ทรงคันศรอันน่ากลัว ยิงศรยี่สิบห้าดอกใส่เหล่าเจ้าชายผู้กล้าดุจโคอุสภะนั้น และส่งพวกเขา—พร้อมสารถีและม้า—ไปสู่แดนยมอันไม่เสื่อมสูญ
Verse 37
प्रापतन् स्यन्दने भ्यस्ते सार्थ सूतैर्गतासव: । चित्रपुष्पधरा भग्ना वातेनेव महाद्रुमा:
พวกเขาสิ้นลมแล้วตกจากรถศึกที่แตกพังลงมาพร้อมสารถี—ดุจมหาพฤกษาที่ประดับด้วยดอกไม้หลากสี ถูกลมพายุอันรุนแรงหักโค่นลง
Verse 38
तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम् । संवार्याधिरथ्थिं बाणैर्यज्जघान तवात्मजान्,वहाँ हमने भीमसेनका यह अद्भुत पराक्रम देखा कि उन्होंने सूतपुत्र कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर आपके पुत्रोंको मार डाला
ณ ที่นั้น เราได้เห็นวีรกรรมอันน่าอัศจรรย์ของภีมเสน—เขาใช้ศรสกัดมหารถีกรรณะไว้ แล้วจึงสังหารบุตรของท่าน
Verse 39
स वार्यमाणो भीमेन शितैर्बाणै: समन्ततः । सूतपुत्रो महाराज भीमसेनमवैक्षत,महाराज! भीमसेनके पैने बाणोंद्वारा चारों ओरसे रोके जानेपर भी सूतपुत्र कर्णने भीमसेनकी ओर क्रोधपूर्वक देखा
ข้าแต่มหาราช! แม้ถูกภีมเสนสกัดกั้นจากทุกทิศด้วยศรอันคมกล้า กรรณะ—บุตรแห่งสารถี—ก็ยังจ้องภีมเสนด้วยความพิโรธ
Verse 40
त॑ भीमसेन: संरम्भात् क्रोधसंरक्तलोचन: । विस्फार्य सुमहच्चापं मुहुः कर्णमवैक्षत,इधर क्रोधसे लाल आँखें किये भीमसेन भी अपने विशाल धनुषको फैलाकर कर्णकी ओर रोषपूर्वक बारंबार देखने लगे
ครั้นแล้วภีมเสน ผู้ถูกความเดือดดาลผลักดัน ดวงตาแดงฉานด้วยโทสะ ได้แผ่คันศรอันใหญ่ยิ่ง และหันมองกรรณะด้วยความแค้นเคืองครั้งแล้วครั้งเล่า
Verse 53
युद्धात् कर्णमपक्रान्तं किंस्विद् दुर्योधनो<ब्रवीत् । परंतु रणक्षेत्रमें विषहीन सर्पके समान कर्णको पराजित और युद्धसे भागा हुआ देखकर दुर्योधनने क्या कहा था
เมื่อกรรณะถอยออกจากการรบ ทุรโยธน์ได้กล่าวสิ่งใดเล่า?
Verse 66
प्रावेशयद्भधुतवहं पतज्गभमिव मोहित: । अहो! दुर्योधनने मोहित होकर युद्धकी कलासे अनभिज्ञ दुर्मुखको अकेले ही पतंगकी भाँति आगमें झोंक दिया
อนิจจา! ทุรโยธน์ผู้หลงมัวเมา ได้ผลักทุรมุข ผู้ไม่ชำนาญศิลปะแห่งสงคราม ให้เข้าไปเพียงลำพังสู่เปลวเพลิง ดุจแมลงเม่าบินเข้ากองไฟ
Verse 76
न शक्ता: प्रमुखे स्थातुं नूनं भीमस्य संजय । संजय! अभश्व॒त्थामा, मद्रराज शल्य, कृपाचार्य और कर्ण--ये सब मिलकर भी निश्चय ही भीमके सामने नहीं ठहर सकते
สัญชัย! แน่นอนพวกเขามิอาจยืนหยัดในแนวหน้าเผชิญภีมะได้ แม้อัศวัตถามา กษัตริย์แห่งมทรคือศัลยะ พร้อมด้วยกฤปาจารย์และกรรณะจะร่วมกำลังกัน ก็ยังมิอาจยืนมั่นต่อหน้าภีมะได้โดยแท้
Verse 96
बलसंरम्भवीर्यज्ञा: कोपयिष्यन्ति संयुगे । वे भी वायुके तुल्य तेजस्वी भीमसेनके दस हजार हाथियोंके समान अत्यन्त घोर बलको तथा उनके क्रूरतापूर्ण निश्चयको जानते हैं; उनके बल
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า— “ผู้ที่รู้จักแรงฮึกเหิมแห่งกำลังและสันดานแห่งวีรภาพ จะยั่วยุให้เขาเดือดดาลในสนามรบได้อย่างไร? เพราะเขาทั้งหลายรู้ถึงเดชานุภาพอันลุกโชนของภีมเสน ผู้รุ่งโรจน์—แรงดุจวายุอันกราดเกรี้ยว น่าหวาดหวั่นประหนึ่งช้างหมื่นเชือก—และรู้ถึงปณิธานอันโหดเหี้ยมของเขา อีกทั้งคุ้นเคยกับกำลัง ความกล้าหาญ และความพิโรธของเขาแล้ว ในสถานการณ์เช่นนี้ จะกล้าทำให้ภีมผู้กระทำการอันโหดร้ายดุจยมะ กาละ และอันตกะ โกรธแค้นตนในสงครามได้อย่างไร?”
Verse 106
भीमसेनमनादृत्य रणे<युध्यत सूतज: । अकेला सूतपुत्र महाबाहु कर्ण ही अपने बाहुबलके घमंडमें भरकर भीमसेनका तिरस्कार करके रणभूमिमें उनके साथ जूझता रहा
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า— “สุตบุตรผู้นั้นดูหมิ่นภีมเสนแล้วเข้ารบในสนาม. กรรณะผู้มีพาหุอันยิ่งใหญ่ อยู่เพียงลำพัง มัวเมาด้วยความทะนงในกำลังแขนของตน เหยียดหยามภีม และยังคงเข้าประจัญบานกับเขาในทุ่งรบไม่หยุดยั้ง.”
Verse 126
भीमो धनंजयान्वेषी कस्तमाच्छेज्जिजीविषु: । जो भीमसेन अकेले ही द्रोणाचार्यको मथकर धनंजयका पता लगानेके लिये मेरी सेनामें घुस आये, उनका सामना करनेके लिये जीवित रहनेकी इच्छावाला कौन पुरुष जा सकता है?
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า— “ภีมผู้มุ่งเสาะหาธนัญชัย—ในหมู่มนุษย์ผู้ยังปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ใครเล่าจะต้านทานเขาได้? หากเขาเพียงลำพังบดขยี้โทรณาจารย์แล้วบุกฝ่ากองทัพของเราเพื่อสืบหาธนัญชัย ชายใดที่ยังหวงแหนชีวิตจะกล้าออกไปเผชิญหน้า?”
Verse 134
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें कर्णका पलायनविषयक एक सौ चौतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในโทรณปรวะ ในตอนว่าด้วยการสังหารชัยทรถะ บทที่หนึ่งร้อยสามสิบสี่ อันกล่าวถึงการถอนตัวของกรรณะจากสนามรบ ก็สิ้นสุดลง.
Verse 135
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमसेनपराक्रमे पज्चत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय
อิติ ในศรีมหาภารตะ ภายในโทรณปรวะ ในตอนว่าด้วยการสังหารชัยทรถะ บทที่หนึ่งร้อยสามสิบห้า อันพรรณนาพระเดชานุภาพ (ปรากรมะ) ของภีมเสน.
Verse 136
उद्यताशनिहस्तस्य महेन्द्रस्येव दानव: । संजय! जैसे हाथमें वज्र लिये हुए देवराज इन्द्रके सामने कोई दानव खड़ा नहीं हो सकता, उसी प्रकार भीमसेनके सम्मुख भला कौन ठहर सकता है?
ธฤตราษฏระตรัสว่า “สัญชัย! ดุจดังอสูรใดก็ไม่อาจยืนหยัดต่อหน้า มเหนทร—พระอินทร์เจ้าแห่งเทวะ—เมื่อทรงชูวัชระไว้ในพระหัตถ์ ฉันใด ใครเล่าจะยืนหยัดต่อหน้าภีมเสนได้ฉันนั้น”
Verse 146
न भीमसेन सम्प्राप्य निवर्तेत कदाचन । मनुष्य यमलोकमें भी जाकर लौट सकता है; परंतु युद्धमें भीमसेनके सामने जाकर कदापि जीवित नहीं लौट सकता
ธฤตราษฏระตรัสว่า “ผู้ใดเผชิญหน้าภีมเสนแล้ว ย่อมไม่เคยกลับมาเลย มนุษย์อาจไปถึงยมโลกแล้วยังกลับได้; แต่เมื่อไปประจันหน้าภีมในสนามรบ ย่อมไม่กลับมาทั้งเป็น”
Verse 156
ये भीमसेनं संक्रुद्धमन्वधावन् विमोहिता: । मेरे जो मन्दबुद्धि पुत्र मोहित होकर क्रोधमें भरे हुए भीमसेनकी ओर दौड़े थे, वे पतंगोंके समान मानो आगमें ही कूद पड़े थे
ธฤตราษฏระตรัสว่า “บุตรของเราผู้ปัญญาทึบ ถูกความหลงครอบงำ แล้วพากันวิ่งเข้าหาภีมเสนผู้เดือดดาลด้วยโทสะ ก็ประหนึ่งแมลงเม่าพุ่งเข้ากองไฟ—เลือกทางพินาศด้วยตนเองท่ามกลางศึก”
Verse 176
दुःशासन: सह भ्रात्रा भयाद् भीमादुपारमत् | क्रोधमें भरे हुए भयंकर भीमसेनने सभाभवनमें उस दिन समस्त कौरवोंके सुनते हुए मेरे पुत्रोंके वधके सम्बन्धमें जो प्रतिज्ञा की थी
ธฤตราษฏระตรัสว่า “ทุหศาสนะพร้อมด้วยพี่น้อง ย่อมถอยห่างจากภีมด้วยความหวาดกลัว เพราะภีมเสนผู้ดุร้าย—เมื่อโทสะลุกโชน—เคยปฏิญาณไว้ในท้องพระโรงสภา ต่อหน้าคุรุวงศ์ทั้งปวง ว่าจะสังหารบุตรของเรา ครั้นระลึกถึงปฏิญาณนั้น และเห็นกรรณะพ่ายแพ้แล้ว ทุหศาสนะกับทุรโยธน์ย่อมถอยหนีภีมเสนด้วยความสะพรึงแท้”
Verse 183
कर्णो दुःशासनो<हं च जेष्यामो युधि पाण्डवान् । संजय! खोटी बुद्धिवाले दुर्योधनने सभामें बारंबार कहा था कि “कर्ण, दुःशासन तथा मैं --तीनों मिलकर युद्धमें अवश्य पाण्डवोंको जीत लेंगे”
ธฤตราษฏระตรัสว่า “สัญชัย! ‘กรรณะ ทุหศาสนะ และเรา—ทั้งสามร่วมกัน—จักพิชิตพวกปาณฑพในสงคราม’ ” สัญชัย นี่คือถ้อยคำโอหังที่ทุรโยธน์ผู้ปัญญาคลาดเคลื่อนกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าในสภา
Verse 193
प्रत्याख्यानाच्च कृष्णस्य भृशं तप्यति पुत्रक: । परंतु अब कर्णको भीमसेनके द्वारा पराजित और रथहीन हुआ देख श्रीकृष्णकी बात न माननेके कारण मेरा वह पुत्र निश्चय ही बड़ा भारी पश्चात्ताप कर रहा होगा
เพราะปฏิเสธโอวาทของกฤษณะ บุตรของเราจึงร้อนรุ่มด้วยความสำนึกผิดอย่างยิ่ง และวันนี้เมื่อเห็นกรรณะพ่ายแพ้และถูกทำให้ไร้รถศึกด้วยมือภีมเสน—บุตรของเราผู้ไม่ยอมเชื่อฟังวาจาแห่งศรีกฤษณะ—ย่อมต้องถูกความเสียใจอันหนักหน่วงครอบงำเป็นแน่
Verse 203
आत्मापराधे सुमहन्ूनं तप्यति पुत्रक: । अपने कवचधारी भ्राताओंको युद्धमें भीमसेनके द्वारा मारा गया देख मेरे पुत्रको अपने अपराधके लिये अवश्य ही महान् अनुताप हो रहा होगा
ด้วยความผิดของตนเอง บุตรของเราย่อมร้อนรุ่มด้วยความสำนึกผิดอย่างใหญ่หลวง เมื่อเห็นพี่น้องผู้สวมเกราะของตนถูกภีมเสนสังหารในสนามรบ เขาย่อมต้องเกิดความเสียใจและสำนึกผิดอย่างยิ่งต่อความผิดนั้นเป็นแน่
Verse 226
न भीममुखसम्प्राप्तो मुच्येदिति मतिर्मम । मेरा तो ऐसा विश्वास है कि बडवानलके मुखमें पड़ा हुआ मनुष्य शायद जीवित बच जाय; परंतु भीमसेनके सम्मुख युद्धके लिये आया हुआ कोई भी शूरमा जीवित नहीं छूट सकता
ความเชื่อของเราคือ แม้ผู้ที่ตกลงไปในปากเพลิงบฑวานลก็อาจรอดชีวิตได้ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง; แต่ไม่มีวีรบุรุษคนใดที่ออกมาประจันหน้าภีมเสนในศึกจะกลับไปได้ทั้งเป็น
Frequently Asked Questions
The chapter frames the tension between personal vow and broader operational responsibility: Sātyaki’s commitment to defeat Somadatta risks exposure to counter-attack, while Yudhiṣṭhira must decide whether direct pursuit of Droṇa is proportionate or strategically unsound.
Effective action in crisis requires both steadfastness and adaptability: vows and valor must be integrated with counsel, situational awareness, and timely redeployment to protect the collective objective.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-level function is structural—linking a completed duel (Somadatta’s fall) to the next operational phase via counsel, weapon-countering, and the shifting pressure of Droṇa’s command.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.