Adhyaya 104

Verse 1

अप-#-#रा+ द्र्याधेकशततमो< ध्याय: श्रीकृष्णका अर्जुनकी प्रशंसापूर्वक उसे प्रोत्साहन देना

บทที่หนึ่งร้อยสี่ วายุเทพตรัสว่า “ธนัญชยะ จงดูเถิด ผู้นี้ก้าวล้ำเหนือทุรโยธน์แล้ว เราเห็นว่าน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก ไม่มีรถศึกใดเสมอเหมือนรถของเขา”

Verse 2

श्रीकृष्ण बोले--धनंजय! सबको लाँघकर सामने आये हुए इस दुर्योधनको देखो। मैं तो इसे अत्यन्त अद्भुत योद्धा मानता हूँ। इसके समान दूसरा कोई रथी नहीं है ।।

ศรีกฤษณะตรัสว่า “ธนัญชยะ จงดูทุรโยธน์ผู้นี้เถิด ผู้ฝ่าล้ำเหนือคนทั้งปวงแล้วออกมายืนต่อหน้า เราถือว่าเขาเป็นนักรบอันน่าอัศจรรย์ยิ่ง ไม่มีรถศึกผู้ใดเสมอเหมือน เขาเป็นผู้ยิงไกล มหาธนูรธร ชำนาญศัสตราวิชา และเมามัวด้วยทิฐิแห่งสงคราม อาวุธของเขาแน่วแน่ วิธีรบของเขาพิสดาร และในฐานะโอรสธฤตราษฏร์ เขามีกำลังมหาศาล”

Verse 3

अत्यन्तसुखसंवृद्धों मानितश्च महारथ: । कृती च सतत पार्थ नित्य॑ द्वेष्टि च बान्धवान्‌

วายุตรัสว่า “โอ้ ปารถะ มหารถีผู้นั้นเติบโตมาในความสุขสบายอย่างยิ่ง และได้รับการยกย่องอยู่เสมอ แม้จะสามารถและสำเร็จการงานแล้ว เขากลับแบกความชิงชังอันไม่ขาดสายต่อญาติพี่น้องของตนเอง”

Verse 4

तेन युद्धमहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघ । अत्र वो द्यूतमायत्तं विजयायेतराय वा

เพราะฉะนั้น โอ้ผู้ปราศจากมลทิน เราเห็นว่าเวลาที่เจ้าจะเข้ารบกับเขามาถึงแล้ว ที่นี่เรื่องนี้ประหนึ่งการเดิมพันแห่งสงครามซึ่งวางอยู่บนเจ้า—ในห้วงยามชี้ขาดนี้ การกระทำของเจ้าจะเป็นเหตุแห่งชัยชนะหรือความพ่ายแพ้

Verse 5

अत्र क्रोधविषं पार्थ विमुड्च चिरसम्भृतम्‌ । एष मूलमनर्थानां पाण्डवानां महारथ:

วายุตรัสว่า “โอ้ ปารถะ ณ ที่นี้จงปล่อยพิษแห่งความพิโรธที่เจ้ากักเก็บไว้นานให้ตกลงบนเขา มหารถีผู้นี้เองคือรากเหง้าแห่งเคราะห์ร้ายทั้งปวงของเหล่าปาณฑพ”

Verse 6

सो<थयं प्राप्तस्तवाक्षेपं पश्य साफल्यमात्मन: । कथं हि राजा राज्यार्थी त्वया गच्छेत संयुगम्‌

วันนี้เขาเข้ามาอยู่ในวิถีแห่งศรของเจ้าแล้ว จงเห็นว่านี่คือความสำเร็จของตน มิฉะนั้นกษัตริย์ทุรโยธนะผู้ใฝ่ราชสมบัติจะลงสู่สมรภูมิเผชิญหน้ากับเจ้าได้อย่างไร

Verse 7

दिष्ट्या त्विदानीं सम्प्राप्त एब ते बाणगोचरम्‌ | यथायं जीवितं जह्यात्‌ तथा कुरु धनंजय

วายุตรัสว่า “โอ้ ธนัญชัย ด้วยบุญวาสนา ณ บัดนี้เขาเข้ามาอยู่ในระยะศรของเจ้าแล้ว จงกระทำให้เป็นเช่นนั้นเถิด เพื่อให้เขาละทิ้งชีวิต”

Verse 8

ऐश्वर्यमदसम्मूढो नैष दुःखमुपेयिवान्‌ । नच ते संयुगे वीर्य जानाति पुरुषर्षभ

ชายผู้นี้ถูกความเมามัวแห่งอำนาจและความรุ่งเรืองบดบัง จึงไม่เคยประสบทุกข์แท้จริงเลย และเขามิรู้เดชานุภาพของท่านในสนามรบ โอ้ยอดบุรุษผู้ประเสริฐ

Verse 9

त्वां हि लोकास्त्रय: पार्थ ससुरासुरमानुषा: । नोत्सहन्ते रणे जेतुं किमुतिक: सुयोधन:

โอ้ปารถะ แม้สามโลกพร้อมด้วยเทพ อสูร และมนุษย์ ก็ยังไม่อาจเอาชนะท่านในสงครามได้ แล้วสุโยธนะเพียงลำพังจะทำสิ่งใดได้เล่า?

Verse 10

स दिष्ट्या समनुप्राप्तस्तव पार्थ रथान्तिकम्‌ । जह्ोन॑ त्वं महाबाहो यथा वृत्र पुरंदर:

โอ้ปารถะ ด้วยบุญวาสนาเขาได้เข้ามาถึงใกล้รถศึกของท่านแล้ว โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร จงประหารเขาเสีย ดุจดังปุรันทร (อินทรา) สังหารวฤตระ

Verse 11

एष हानर्थ सततं पराक्रान्तस्तवानघ । निकृत्या धर्मराजं च द्यूते वज्चितवानयम्‌,अनघ! यह सदा तुम्हारा अनर्थ करनेमें ही पराक्रम दिखाता आया है। इसने धर्मराज युधिष्ठिरको जूएमें छल-कपटसे ठग लिया है

โอ้ผู้ปราศจากมลทิน ชายผู้นี้แสดงความกล้าหาญอยู่เสมอเพียงเพื่อก่อความพินาศแก่ท่าน และด้วยเล่ห์กลเขาได้ล่อลวงธรรมราชยุธิษฐิระในการพนันลูกเต๋า

Verse 12

बहूनि सुनृशंसानि कृतान्येतेन मानद । युष्मासु पापमतिना अपापेष्वेव नित्यदा,मानद! तुमलोग कभी इसकी बुराई नहीं करते थे, तो भी इस पापबुद्धि दुर्योधनने सदा तुमलोगोंके साथ बहुत-से क्रूरतापूर्ण बर्ताव किये हैं

โอ้ผู้ประทานเกียรติ ชายผู้มีจิตชั่วผู้นี้ได้กระทำการอันโหดร้ายมากมายต่อพวกท่านอยู่เนืองนิตย์ ทั้งที่พวกท่านไร้มลทินและไม่เคยกล่าวร้ายเขาเลย

Verse 13

तमनार्य सदा क्ुद्धं पुरुष कामचारिणम्‌ । आर्या युद्धे मतिं कृत्वा जहि पार्थाविचारयन्‌

วายุกล่าวว่า “โอ้ ปารถะ จงสังหารชายผู้ต่ำช้านี้ ผู้เร่าร้อนด้วยโทสะอยู่เสมอและถูกขับเคลื่อนด้วยความเอาแต่ใจของตนเอง จงตั้งจิตในปณิธานอันประเสริฐแห่งศึก แล้วฟันเขาเสียโดยไม่ลังเล”

Verse 14

निकृत्या राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव । परिक्‍्लेशं च कृष्णाया हृदि कृत्वा पराक्रमम्‌

วายุกล่าวว่า “โอ้ ปาณฑวะ โอ้โอรสแห่งปาณฑุ เมื่อถูกชิงราชย์ด้วยเล่ห์กล ต้องทนทุกข์แห่งการอยู่ป่า และเมื่อระลึกในดวงใจถึงความทุกข์กับความอัปยศที่กฤษณา (เทราปที) แบกรับ จงปลุกพลังวีรกรรมและลงมือด้วยปณิธานนักรบ”

Verse 15

दिष्ट्यैष तव बाणानां गोचरे परिवर्तते । प्रतिघाताय कार्यस्य दिष्ट्या च यततेडग्रत:

นับเป็นโชคที่เขา (ทุรโยธน์) วนเวียนอยู่ในระยะลูกศรของเจ้า และเป็นโชคอีกเช่นกันที่เพื่อขัดขวางกิจของเจ้า เขากลับออกหน้ามาเองและพยายามเผชิญ

Verse 16

दिष्ट्या जानाति संग्रामे योद्धव्यं हि त्वया सह । दिष्ट्या च सफला: पार्थ सर्वे कामा हकामिता:

โอ้ ปารถะ ด้วยโชค เขาเข้าใจว่าในศึกนี้การรบกับเจ้านั้นเป็นหน้าที่ของตน และด้วยโชคเดียวกันนั้น โอ้ ปารถะ ความมุ่งหมายทั้งปวงของเจ้ากำลังสำเร็จ แม้กระทั่งสิ่งที่เจ้าไม่ได้ตั้งใจใฝ่หา

Verse 17

तस्माज्जहि रणे पार्थ धार्तराष्ट्र कुलाधमम्‌ । यथेन्द्रेण हत: पूर्व जम्भो देवासुरे मूथे

ฉะนั้น โอ้ ปารถะ จงสังหารในสนามรบผู้อัปยศแห่งวงศ์ธฤตราษฏระผู้นั้น ดังที่ครั้งก่อน อินทราได้สังหารชัมภะในศึกระหว่างเทพกับอสูร ฉันใด โอ้โอรสแห่งกุนตี เจ้าจงทำลายทุรโยธน์ในสมรภูมิฉันนั้น

Verse 18

अस्मिन्‌ हते त्वया सैन्यमनाथं भिद्यतामिदम्‌ | वैरस्यास्यास्त्ववभूथो मूलं छिन्धि दुरात्मनाम्‌

“Now that he has been slain by you, let this Kaurava host—left without its protector—be shattered. Cut off the very root of these wicked men, so that this sacrifice of enmity may reach its conclusion and the final cleansing, like the avabhṛtha bath, may be attained.”

Verse 19

संजय उवाच त॑ तथेत्यब्रवीत्‌ पार्थ: कृत्यरूपमिदं मम | सर्वमन्यदनादृत्य गच्छ यत्र सुयोधन:

Sanjaya said: Then Partha (Arjuna) replied, “So be it,” and said, “This is for me the very form of my duty. Disregarding everything else, go to the place where Suyodhana (Duryodhana) stands.” The verse frames Arjuna’s resolve as a prioritization of dharma in the midst of war: when a decisive obligation presents itself, lesser concerns are set aside in service of the larger moral and strategic necessity.

Verse 20

येनैतद्‌ दीर्घकालं नो भुक्ते राज्यमकण्टकम्‌ | अप्यस्य युधि विक्रम्य छिन्द्यां मूर्धानमाहवे

Sañjaya said: “He by whom our kingdom has been enjoyed for a long time, free of thorns and obstacles—against that very Duryodhana, I shall display my valor in battle and, in the thick of war, cut off his head.” The utterance conveys a hardening of resolve into retaliatory violence: prosperity long possessed is invoked as a moral grievance, and the speaker frames beheading as a fitting recompense within the brutal logic of the battlefield.

Verse 21

अपि तस्य हानहाया: परिक्लेशस्य माधव । कृष्णाया: शवनुयां गन्तुं पद केशप्रधर्षणे

Sañjaya said: “O Mādhava, for Kṛṣṇā (Draupadī)—who did not deserve such suffering—after her hair was seized and she was thus outraged and humiliated, I can repay that insult only by slaying Duryodhana.”

Verse 22

(अप्यहं तानि दु:खानि पूर्ववृत्तानि माधव । दुर्योधनं रणे हत्वा प्रतिमोक्ष्ये कथंचन ।।

Sañjaya said: “O Mādhava, if only I could somehow be freed from those sorrows that have arisen from what has happened before—by slaying Duryodhana in battle.” Speaking thus, the two Kṛṣṇas—gladdened—urged on their excellent white horses in the thick of combat, fixing that king, Duryodhana, as their intended target. The passage frames the warrior’s longing to end accumulated grief through a decisive act in war, while also highlighting how personal suffering and the ethics of vengeance become entangled on the battlefield.

Verse 23

तयो: समीपं सम्प्राप्य पुत्रस्ते भरतर्षभ । न चकार भयं प्राप्ते भये महति मारिष,आर्य! भरतभूषण! आपके पुत्रने उन दोनोंके समीप पहुँचकर महान्‌ भयका अवसर प्राप्त होनेपर भी भय नहीं माना

โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! บุตรของท่านเข้าไปใกล้ทั้งสองนั้นแล้ว ก็หาได้ยอมจำนนต่อความหวาดหวั่นไม่ แม้เมื่อภัยใหญ่และใกล้จะประดังเข้ามา

Verse 24

तदस्य क्षत्रियास्तत्र सर्व एवाभ्यपूजयन्‌ । यदर्जुनहृषीकेशौ प्रत्युद्याती न्‍्यवारयत्‌

ณ ที่นั้น เหล่ากษัตริย์นักรบทั้งปวงต่างสรรเสริญการกระทำของเขาอย่างยิ่ง—เพราะเขา (ทุรโยธนะ) ได้สกัดอรชุนและหฤษีเกศ (พระกฤษณะ) ผู้กำลังก้าวเข้ามา

Verse 25

ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशाम्पते । महानादो हाभूत्‌ तत्र दृष्टया राजानमाहवे,प्रजानाथ! युद्धस्थलमें राजा दुर्योधनको उपस्थित देख आपकी सारी सेनामें महान्‌ सिंहनाद होने लगा

แล้วโอ้เจ้าแห่งไพร่ฟ้า! ครั้นเห็นพระราชา (ทุรโยธนะ) ประทับอยู่ในสนามรบ ก็เกิดเสียงโห่ร้องกึกก้องดุจสิงหนาทไปทั่วกองทัพของท่าน

Verse 26

तस्मिन्‌ जनसमुन्नादे प्रवृत्ते भैरवे सति । कदर्थीकृत्य ते पुत्र: प्रत्यमित्रमवारयत्‌,जिस समय वह भयंकर जन-कोलाहल हो रहा था उसी समय आपके पुत्रने अपने शत्रुको कुछ भी न समझकर आगे बढ़नेसे रोक दिया

ครั้นเสียงอื้ออึงอันน่าสะพรึงกลัวนั้นบังเกิดขึ้น บุตรของท่านก็เหยียดหยามศัตรูว่าไร้ค่า แล้วเข้าขวางสกัดมิให้รุกคืบไป

Verse 27

आवारितस्तु कौन्तेयस्तव पुत्रेण धन्विना । संरम्भमगमद्‌ भूय: स च तस्मिन्‌ परंतप:

แต่เมื่ออรชุน โอรสแห่งกุนตี ถูกบุตรของท่านผู้ถือคันศรสกัดไว้ ผู้เผาผลาญศัตรูผู้นั้นก็พลันเดือดดาลขึ้นอีกครั้ง และหันความพิโรธไปยังเขา

Verse 28

तौ दृष्टवा पतिसंरब्धौ दुर्योधनधनंजयौ । अभ्यवैक्षन्त राजानो भीमरूपा: समन्ततः,दुर्योधन तथा अर्जुनको परस्पर कुपित देख भयंकर नरेशगण सब ओर खड़े हो चुपचाप देखने लगे

ครั้นเห็นทุรโยธนะและธนัญชยะ (อรชุน) เดือดดาลโกรธเกรี้ยวต่อกัน เหล่ากษัตริย์ผู้มีท่าทีดุร้ายก็ยืนล้อมอยู่รอบด้าน เฝ้ามองอย่างสงบนิ่ง

Verse 29

दृष्टवा तु पार्थ संरब्धं वासुदेव॑ च मारिष । प्रहसन्नेव पुत्रस्ते योद्धुकाम: समाह्दयत्‌

ข้าแต่มหาบุรุษ! เมื่อเขาเห็นปารถะ (อรชุน) และวาสุเทวะ (พระกฤษณะ) เดือดดาลด้วยโทสะอันแรงกล้า บุตรของท่านก็ราวกับหัวเราะออกมา แล้วท้าทายทั้งสองด้วยความใคร่จะรบ

Verse 30

ततः प्रहृष्टो दाशा्: पाण्डवश्ष धनंजय: । व्यक्रोशेतां महानादं दश्मतुश्चाम्बुजोत्तमौ,तब हर्षमें भरे हुए श्रीकृष्ण और पाण्डुनन्दन अर्जुनने बड़े जोरसे सिंहनाद किया और अपने उत्तम शंखोंको बजाया

แล้วดาศารหะ (พระกฤษณะ) และปาณฑพธนัญชยะ (อรชุน) ผู้เปี่ยมด้วยความฮึกเหิม ก็เปล่งสิงหนาทกึกก้อง และเป่าสังข์อันประเสริฐของตน

Verse 31

तौ हृष्टरूपौ सम्प्रेक्ष्य कौरवेयास्तु सर्वश: । निराशा: समपद्यन्त पुत्रस्य तव जीविते

ครั้นเห็นทั้งสองมีใบหน้าเปล่งปลั่งด้วยความยินดี เหล่านักรบเการพทั้งปวงก็สิ้นหวังต่อการรอดชีวิตของบุตรท่าน

Verse 32

उन दोनोंको हर्षोल्लाससे परिपूर्ण देख सम्पूर्ण कौरव-सैनिक आपके पुत्रके जीवनसे निराश हो गये ।।

ฝ่ายตรงข้ามนั้น เหล่ากุรุทั้งปวงตกอยู่ในความโศก และต่างสำคัญว่า บุตรของท่านถูกถวายเป็นเครื่องบูชาเข้าสู่ปากแห่งไวศวานระ (เพลิงอัคคี) แล้ว

Verse 33

तथा तु दृष्टवा योधास्ते प्रहृष्टो कृष्णपाण्डवौ । हतो राजा हतो राजेत्यूचिरे च भयार्दिता:

ครั้นเหล่านักรบฝ่ายท่านเห็นพระกฤษณะและปาณฑพ (อรชุน) พลันเปี่ยมด้วยความยินดีดังนั้น ก็พากันหวาดหวั่น ตระหนกยิ่งนัก ก่อเสียงอื้ออึงโกลาหล แล้วร้องซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า “พระราชาถูกสังหารแล้ว! พระราชาถูกสังหารแล้ว!” (หมายถึงทุรโยธนะ)

Verse 34

जनस्य संनिनादं तु श्र॒त्वा दुर्योधनो<ब्रवीत्‌ । व्येतु वो भीरहं कृष्णा प्रेषयिष्यामि मृत्यवे

เมื่อได้ยินเสียงโกลาหลของผู้คน ทุรโยธนะกล่าวว่า “ความหวาดกลัวของพวกท่านจงสลายไปเถิด เราจักส่ง ‘กฤษณะ’ ทั้งสองนั้นไปสู่เรือนแห่งมัจจุราช”

Verse 35

इत्युक्त्वा सैनिकान्‌ सर्वान्‌ जयापेक्षी नराधिप: । पार्थमाभाष्य संरम्भादिदं वचनमब्रवीत्‌

ครั้นกล่าวแก่ไพร่พลทั้งปวงดังนั้นแล้ว ทุรโยธนะผู้ใฝ่ชัยชนะก็หันไปเรียกปารถะ (อรชุน โอรสกุนตี) ด้วยความเดือดดาล แล้วกล่าวถ้อยคำนี้

Verse 36

पार्थ यच्छिक्षितं ते<स्त्रं दिव्यं पार्थिवमेव च । तद्‌ दर्शय मयि क्षिप्रं यदि जातो5सि पाण्डुना

“โอ้ปารถะ หากเจ้ากำเนิดจากปาณฑุจริง ก็จงสำแดงอาวุธทั้งปวงที่เจ้าได้ร่ำเรียน—ทั้งอาวุธโลกีย์และอาวุธทิพย์—ให้ปรากฏแก่เราทันที”

Verse 37

यद्‌ बल॑ तव वीर्य च केशवस्य तथैव च । तत्‌ कुरुष्व मयि क्षिप्रं पश्यामस्तव पौरुषम्‌,“तुममें और श्रीकृष्णमें जो बल और पराक्रम हो, उसे मेरे ऊपर शीघ्र प्रकट करो। हम देखते हैं कि तुममें कितना पुरुषार्थ है

“กำลังและวีรภาพใดที่มีอยู่ในตัวเจ้า และในเคศวะด้วยเช่นกัน จงสำแดงลงบนเราทันที ให้เราได้เห็นว่าความเป็นวีรบุรุษของเจ้านั้นมีเพียงใด”

Verse 38

अस्मत्परोक्षं कर्माणि कृतानि प्रवदन्ति ते । स्वामिसत्कारयुक्तानि यानि तानीह दर्शय,“हमारे परोक्षमें लोग स्वामीके सत्कारसे युक्त तुम्हारे किये हुए जिन कर्मोंका वर्णन करते हैं, उन्हें यहाँ दिखाओ”

เขาทั้งหลายกล่าวถึงกิจที่ท่านได้กระทำลับจากสายตาของเรา—กิจที่ประกอบด้วยการสักการะและความเคารพอันสมควรต่อเจ้านายของท่าน. จงแสดงกิจเหล่านั้น ณ ที่นี้ (บัดนี้) เพื่อให้ประจักษ์และเป็นที่รู้กันเถิด.

Verse 101

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनका आगमनविषयक एक सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ

ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปัรวะ ภาคชัยทรถวธปัรวะ บทที่หนึ่งร้อยหนึ่ง ว่าด้วยการมาถึงของทุรโยธนะ ได้สิ้นสุดลง.

Verse 102

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनवचने दयथधिकशततमो<्थध्याय:

ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปัรวะ เฉพาะภาคชัยทรถวธปัรวะ บทที่หนึ่งร้อยสอง ว่าด้วยถ้อยคำของทุรโยธนะ ได้สิ้นสุดลง.