Shloka 12
Chapter 89: Bhīma dispatched to protect Ghaṭotkaca amid escalating engagements
(हताश्वे तु रथे तिष्ठन् शक्ति चिक्षेप धर्मराट् । तामापतन्ती सहसा कालपाशोपमां शिताम् ।। चिच्छेद समरे भीष्म: शरै: संनतपर्वभि: ।।) घोड़ोंके मारे जानेपर भी उसी रथमें खड़े हुए धर्मराज युधिष्ठिरने भीष्मपर शक्ति चलायी। कालपाशके समान तीखी एवं भयंकर उस शक्तिको सहसा अपनी ओर आती देख भीष्मने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा उसे रणभूमिमें काट गिराया। हताश्चृं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । आरुरोह रथं तूर्ण नकुलस्य महात्मन:,तदनन्तर जिसके घोड़े मारे गये थे, उस रथको त्यागकर धर्मपुत्र युधिष्ठिर तुरंत ही महामना नकुलके रथपर आरूढ़ हो गये
hatāśve tu rathe tiṣṭhan śaktiṃ cikṣepa dharmarāṭ | tām āpatantīṃ sahasā kālapāśopamāṃ śitām || ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || hatāśve tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ | ārurōha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ ||
เมื่อม้าศึกถูกสังหารแล้ว พระธรรมราชยุธิษฐิระยังยืนมั่นบนรถศึกและขว้างศักติ (หอก) ไปยังภีษมะ ครั้นเห็นอาวุธนั้นคมกริบและน่าสะพรึงดุจบ่วงแห่งมัจจุราชพุ่งเข้ามาโดยฉับพลัน ภีษมะจึงใช้ศรที่มีข้อโค้งตัดมันตกลงในสมรภูมิ แล้วพระยุธิษฐิระผู้เป็นโอรสแห่งธรรมะได้ละรถที่ไร้ม้า และรีบขึ้นรถของนกุลผู้สูงศักดิ์
संजय उवाच
Educational Q&A
Even when one’s immediate supports collapse (a chariot rendered helpless by slain horses), steadfastness and presence of mind remain essential; yet dharma in battle also includes prudence—when a position becomes untenable, a leader adapts quickly (Yudhiṣṭhira shifting to Nakula’s chariot) without abandoning the larger duty.
In the Kurukṣetra battle, Yudhiṣṭhira, standing on a chariot whose horses have been killed, hurls a spear at Bhīṣma. Bhīṣma sees it coming—likened to Death’s noose—and cuts it down with specialized arrows. Yudhiṣṭhira then leaves the disabled chariot and swiftly mounts Nakula’s chariot.