Shloka 17
द्रोणभीष्माभिसंगुप्तं गुप्त च कृतवर्मणा,द्रोणाचार्य, भीष्म, कृतवर्मा, कृपाचार्य, दुःशासन, जयद्रथ, भगदत्त, विकर्ण, अश्वत्थामा, शकुनि तथा बाह्लिक आदि प्रमुख वीरों तथा अन्य शक्तिशाली महामनस्वी लोगोंद्वारा मेरी सेना सदा सुरक्षित रहती है। ऐसी सेना भी यदि संग्राममें मारी गयी तो इसमें हमलोगोंका पुरातन प्रारब्ध ही कारण है
sañjaya uvāca | droṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā | kṛpācāryeṇa duḥśāsanena jayadrathena bhagadattena vikarṇenāśvatthāmnā śakunina tathā bāhlikādinā ca pramukhavīraiḥ anyaiś ca balavādbhiḥ mahāmanasvibhiḥ janaiḥ mama senā sadā surakṣitā tiṣṭhati | sā senā yadi saṃgrāme hatā bhavet, tatra naḥ purātanaṃ prārabdhameva kāraṇam iti ||
สัญชัยกล่าวว่า “กองทัพของเราถูกคุ้มครองอยู่เสมอ—มีโทรณะและภีษมะเป็นดั่งฉากกำบัง มีกฤตวรมันเฝ้ารักษา และมีวีรบุรุษชั้นนำอย่างกฤปะ ทุศาสนะ ชยทรถ ภคทัต วิกัรณะ อัศวัตถามา ศกุนิ พาหลิกะ ตลอดจนมหาบุรุษผู้มีกำลังและใจสูงส่งอื่น ๆ คอยพิทักษ์. ถึงกระนั้น หากกองทัพเช่นนี้ยังถูกสังหารในสงคราม เหตุก็มิใช่อื่นใด—เป็นเพราะพราหรับธะ คือชะตากรรมเก่าแก่ที่ได้เริ่มให้ผลแล้วของพวกเราเอง.”
संजय उवाच
Educational Q&A
Even the strongest human arrangements—elite commanders, layered defenses, and powerful allies—can fail if adverse karma has already begun to fructify (prārabdha). The verse frames defeat not merely as a tactical lapse but as moral-causal inevitability rooted in past actions.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kaurava forces are guarded by renowned heroes (Droṇa, Bhīṣma, and others). Yet he adds that if such a well-protected army is still being destroyed in the war, the underlying reason must be their long-standing destiny—hinting at the unfolding consequences of the Kauravas’ earlier choices.