Shloka 6
Adhyāya 69: Strategic duels under Bhīṣma’s command
Virāṭa–Bhīṣma; Arjuna–Aśvatthāmā; Bhīma–Duryodhana; Abhimanyu–Lakṣmaṇa
यत् तत् परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम् । भूतात्मा च प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम्
yat tat paraṁ bhaviṣyaṁ ca bhavitavyaṁ ca yatparam | bhūtātmā ca prabhuścaiva brahma yacca paraṁ padam ||
สิ่งซึ่งเป็นอนาคตอันสูงสุด และสิ่งซึ่งในฐานะความจำเป็นอันยิ่งยวดจักต้องบังเกิดขึ้นโดยหลีกเลี่ยงมิได้; สิ่งซึ่งเป็นอาตมันภายในของสรรพสัตว์และเป็นพระผู้เป็นใหญ่ผู้ทรงอำนาจ; สิ่งซึ่งคือพรหมันและเป็นภาวะสูงสุด—นั่นแลคือสัจจะสูงสุดที่กำลังกล่าวถึง ณ ที่นี้
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the ultimate principle as the supreme reality that encompasses time (future and inevitability), immanence (the Self within all beings), sovereignty (the Lord), and transcendence (Brahman as the highest state). It frames ethical and existential life under a single highest truth that governs both destiny and liberation.
Bhishma is speaking in the Bhishma Parva context, where teachings and descriptions surrounding the great war include reflections on ultimate reality and duty. Here he elevates the discussion from immediate events to the metaphysical ground—Brahman/parama-pada—implying that even the unfolding of war and fate stands within a higher, all-pervading principle.