Shloka 7
Bhīṣma’s Stuti of Keśava and Counsel on Nara–Nārāyaṇa (भीष्म-स्तवः; नरनारायण-प्रसङ्गः)
तं॑ व्यालनानाविधगूढसारं गजाश्वपादातरथौघपक्षम् । व्यूहं महामेघसमं महात्मा ददर्श दूरात् कपिराजकेतु:
sañjaya uvāca | taṁ vyāla-nānāvidha-gūḍha-sāraṁ gajāśva-pādāta-rathaugha-pakṣam | vyūhaṁ mahā-megha-samaṁ mahātmā dadarśa dūrāt kapi-rāja-ketuḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—จากที่ไกล อรชุนผู้มีจิตใหญ่ ผู้ชูธงตราราชาวานร ได้เห็นกองทัพคุรุจัดเป็นกระบวน ‘วยาละ’ อันดูหลากลวงตา ซ่อนกำลังแท้ไว้ภายใน; ปีกทั้งสองแน่นขนัดด้วยช้าง ม้า ทหารราบ และรถศึก. กระบวนนั้นดุจมวลเมฆคำรามมหึมา หนาทึบ น่าหวั่นเกรง และยากจะฝ่าเข้าไป. และในสนามรบ ขณะอภิมันยุประจัญกับศัตรู คันศรใหญ่ของเขาปรากฏสว่างดุจอาทิตย์ เคลื่อนไปตามวิถีแห่งความคล่องแคล่วของอาวุธ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how warfare involves not only visible force but also concealed strength and strategic deception (gūḍha-sāra). Ethically, it underscores the grave responsibility of kṣatriya action: one must perceive reality clearly, recognize the peril and density of conflict (cloud-like vyūha), and still act with steadiness and discernment in the face of intimidating appearances.
Sañjaya narrates to Dhṛtarāṣṭra that Arjuna, from a distance, sees the Kaurava army arranged in the ‘Vyāla’ battle formation. The formation’s flanks are crowded with elephants, horses, infantry, and chariots, and it appears like a massive bank of storm clouds—suggesting a formidable, hard-to-break military array.