Previous Verse
Next Verse

Shloka 87

Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)

प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः । भीमेन समरे राजन्‌ गजेन्द्रेणेव सर्वश:,राजन्‌! उस समरांगणमें गजराजके समान अनेक मार्गोपर विचरते और इधर-उधर दौड़ते हुए भीमसेनके भयसे समस्त सैनिक और वाहन थर-थर काँपने लगे। उनके बार-बार उछलनेसे सबपर मोह छा गया

prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ | bhīmena samare rājan gajendreṇeva sarvaśaḥ ||

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ในศึกนั้น กองทัพทั้งมวลพร้อมพาหนะต่างสั่นสะท้านไปทุกทิศ ด้วยความหวาดกลัวภีมเสน ผู้ตระเวนไปทั่วสนามรบประหนึ่งคชาธิราช พุ่งเข้าหาโน่นนี่ไม่หยุด ครั้นเขากระโจนและถาโถมซ้ำแล้วซ้ำเล่า ความมึนงงสับสนก็แผ่คลุมไปทั่วทั้งกองทัพ”

प्राकम्पन्तtrembled, shook
प्राकम्पन्त:
TypeVerb
Rootप्रकम्प्
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Plural, Parasmaipada
and
:
TypeIndeclinable
Root
सैन्यानिarmies, troops
सैन्यानि:
Karta
TypeNoun
Rootसैन्य
FormNeuter, Nominative, Plural
वाहनानिvehicles, mounts
वाहनानि:
Karta
TypeNoun
Rootवाहन
FormNeuter, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
सर्वशःeverywhere; in every way; wholly
सर्वशः:
TypeIndeclinable
Rootसर्वशः
भीमेनby Bhima
भीमेन:
Karana
TypeNoun
Rootभीम
FormMasculine, Instrumental, Singular
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
गजेन्द्रेणby an elephant-lord
गजेन्द्रेण:
Karana
TypeNoun
Rootगजेन्द्र
FormMasculine, Instrumental, Singular
इवlike, as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
सर्वशःeverywhere; in every way; wholly
सर्वशः:
TypeIndeclinable
Rootसर्वशः

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīma (Bhīmasena)
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by 'rājan')
S
sainyāni (troops/armies)
V
vāhanāni (conveyances: chariots, mounts)
G
gajendra (lordly elephant, simile)

Educational Q&A

The verse highlights the moral-psychological dimension of war: sheer force and fearless momentum can collapse an opposing army’s resolve even before physical defeat, showing how fear and confusion spread contagiously in conflict.

Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that Bhīma is rampaging across the battlefield like a mighty elephant; his aggressive movements make the enemy troops and their vehicles tremble, and repeated charges throw the field into bewilderment.