Shloka 88
मार्गान् बहून् विचरता धावता च ततस्ततः । मुहुरुत्पतता चैव सम्मोह: समपद्यत,राजन्! उस समरांगणमें गजराजके समान अनेक मार्गोपर विचरते और इधर-उधर दौड़ते हुए भीमसेनके भयसे समस्त सैनिक और वाहन थर-थर काँपने लगे। उनके बार-बार उछलनेसे सबपर मोह छा गया
sañjaya uvāca | mārgān bahūn vicaratā dhāvatā ca tatastataḥ | muhur utpatatā caiva sammohaḥ samapadyata, rājan |
ข้าแต่พระราชา เขาตระเวนไปตามเส้นทางมากมาย พุ่งไปทางนั้นทางนี้ และกระโจนซ้ำแล้วซ้ำเล่า จึงทำให้สนามรบตกอยู่ในภาวะสับสนตื่นตระหนก ด้วยการเคลื่อนไหวอันรวดเร็วประหนึ่งคชาธิราช และด้วยความหวาดกลัวภีมเสน เหล่าทหารกับพาหนะต่างสั่นระริกไปทุกทิศ ความอลหม่านแผ่ไปทั่ว
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and confusion (sammoha) can overtake an army when confronted with overwhelming force and unpredictable movement; in war, mental steadiness is as decisive as weapons.
Sanjaya describes Bhimasena moving rapidly across many routes on the battlefield—running, roaming, and repeatedly leaping—so that the opposing troops and their mounts begin to tremble and a general panic spreads.