Shloka 76
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
भीमसेनं रणे राजन् समन्तात् पर्यवारयत् | नरेश्वर! कलिंगोंके कई सहस्न रथ और दस हजार हाथियों एवं निषादोंके साथ केतुमान् उस रणस्थलमें भीमसेनको सब ओरसे रोकने लगा,क्षुराभ्यां चक्ररक्षी च कालिड्रस्य महाबलौ | सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद् यमसादनम् तत्पश्चात् दो क्षुर नामक बाणोंसे कलिंगराजके चक्ररक्षक महाबली सत्यदेव तथा सत्यको यमलोक पहुँचा दिया
sañjaya uvāca |
bhīmasenaṁ raṇe rājan samantāt paryavārayat |
nareśvara kaliṅgānāṁ bahavaḥ sahasraśo rathā daśa-sāhasrāṇi ca hastinaḥ niṣādaiḥ saha ketumān raṇa-sthale bhīmasenaṁ sarvataḥ paryavārayat |
kṣurābhyāṁ cakra-rakṣī ca kaliṅgasya mahābalau |
satyadevaṁ ca satyaṁ ca prāhiṇod yama-sādanam ||
ข้าแต่มหาราช! ในสนามรบ ภีมเสนถูกล้อมไว้รอบด้าน. ข้าแต่นเรศวร! เกตุมานพร้อมด้วยรถศึกชาวกาลิงคะนับหลายพัน คชสารหนึ่งหมื่น และพวกนิษาทะ ได้เข้าปิดล้อมภีมะจากทุกทิศในสมรภูมินั้น. แล้วด้วยศรคมกริบสองดอก เขาส่งองครักษ์ประจำล้อรถผู้มีกำลังยิ่งของกษัตริย์กาลิงคะ คือ สัตยเทวะ และ สัตยะ ไปสู่สำนักพระยม
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the harsh dharma of battlefield duty: warriors face encirclement, counterattack, and death as immediate consequences of martial engagement; it also highlights how leadership and tactical formations (surrounding, chariot-guards) shape outcomes.
Sañjaya reports that Bhīma is surrounded by Ketumān’s Kaliṅga forces—chariots, elephants, and Niṣādas. In the ensuing clash, two prominent chariot wheel-guards, Satyadeva and Satya, are struck down and sent to Yama’s realm.