Shloka 466
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
सम्मोहयामास स तान् कालान्तकयमोपम: । उस रणदक्षेत्रमें गजारूढ़ होकर युद्ध करनेवाले योद्धाओंके मस्तकोंको अपनी तीखी धारवाली तलवारसे काटते हुए वे अकेले ही क्रोधमें भरकर पैदल विचरते और शत्रुओंके भयको बढ़ाते थे। उन्होंने प्ररयकालीन यमराजके समान भयंकर रूप धारण करके उन सबको भयसे मोहित कर दिया था
sañjaya uvāca | sammohayāmāsa sa tān kālāntaka-yamopamaḥ |
สัญชัยกล่าวว่า—เขาทำให้พวกนั้นทั้งปวงตกอยู่ในความตะลึงงัน ประหนึ่งยมราชผู้ปิดฉากกาลเวลา กลางสมรภูมิอันคุกรุ่น เขาเดียวดาย เดินเท้า ด้วยโทสะพลุ่งพล่าน เพิ่มพูนความหวาดหวั่นแก่ศัตรู และใช้ดาบคมกริบฟันตัดศีรษะเหล่าวีรชนที่รบอยู่บนหลังช้าง ครั้นแปลงกายเป็นรูปอันน่าสะพรึงดุจความตายในยามปรลัย ก็ทำให้พวกเขาตกสู่ความแตกตื่นและสับสน
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and confusion can decide outcomes in war: a warrior’s terrifying presence and relentless action can break the enemy’s morale. Ethically, it reflects the Mahābhārata’s stark portrayal of kṣatriya duty—valor and violence are shown with their psychological and mortal consequences, using Yama imagery to stress the inevitability of death in battle.
Sañjaya describes a single warrior moving on foot in a rage, cutting down even elephant-mounted fighters with a sharp sword. His dreadful, death-like appearance overwhelms opponents, making them panic and lose composure, as if Yama himself had appeared at the end of time.