Shloka 5
Droṇa–Dhṛṣṭadyumna-yuddha (द्रोण-धृष्टद्युम्न-युद्धम्) — Tactical duel and allied interventions
तोत्राडकुशनिपातश्च आयुधानां च नि:स्वनः । घण्टाशब्दश्न नागानामन्योन्यमभिधावताम्,भरतश्रेष्ठ) तलत्राणके आघातसे टकरायी हुई प्रत्यंचाओंके शब्द, पैदल सिपाहियोंके पैरोंकी धमक, उच्चस्वरसे होनेवाली घोड़ोंकी हिनहिनाहट, हाथियोंके चाबुक और अंकुशके आघातका शब्द, हथियारोंकी झनझनाहट तथा एक-दूसरेपर धावा करनेवाले गजराजोंके घण्टानाद--ये सब शब्द मिलकर ऐसी भयंकर आवाज प्रकट करने लगे, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाली थी। उसीमें रथोंके पहियोंकी घरघराहट होने लगी, जो मेघोंकी विकट गर्जनाके समान जान पड़ती थी
toṭrāḍakuśanipātaś ca āyudhānāṁ ca niḥsvanaḥ | ghaṇṭāśabdaś ca nāgānām anyonyam abhidhāvatām ||
สัญชัยกล่าวว่า “เสียงแส้แตกดังเพียะและแรงกระแทกของตะขอควาญช้าง เสียงอาวุธกระทบกันกึกก้อง และเสียงระฆังเมื่อช้างศึกใหญ่พุ่งเข้าหากัน—ทั้งหมดรวมกันพองเป็นคำรามอันน่าสะพรึง จนขนลุกชัน ราวกับภาพเสียงแห่งความมืดทางธรรมของสงคราม ที่สรรพชีวิตถูกขับไสและถูกตีเพื่อให้กองทัพรุกคืบ”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive, but it implicitly highlights the grim cost of war: even animals are coerced by whip and goad, and the collective din symbolizes how violence overwhelms discernment—prompting reflection on dharma and the human responsibility behind organized harm.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the terrifying battlefield soundscape: whips and goads striking, weapons clashing, and bells ringing as elephants rush at each other—signaling the escalation and ferocity of the fighting.